Τα κρυφά σχολειά στην υπόδουλη Θράκη στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1453-1920) – Μέρος Β’

Γράφει η φιλόλογος Ντίνα Σαμουρκασίδου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 3ο: ΤΑ ΚΡΥΦΑ ΣΧΟΛΕΙΑ ΣΤΙΣ ΕΠΑΡΧΙΕΣ ΤΗΣ ΘΡΑΚΗΣ ΣΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ

Ο Αθανασιάδης Στεφ. Παντελής, δημοσιογράφος, διαπρεπής και συγγραφέας, από το Διδυμότειχο Έβρου, που έχει βραβευθεί για την πολύτιμη προσφορά του και τιμήθηκε το 1991 με το βραβείο του Ιδρύματος Προαγωγής Δημοσιογραφίας "Αθ. Μπότση", αλλά και το 1974 με το 3ο βραβείο της Ελληνικής Γλωσσικής Εταιρείας, καθώς επίσης και με το Αργυρό Μετάλλιο από τον Ελληνικό Ερυθρό Σταυρό, το 1976, μας δίνει ενδιαφέρουσες και αξιόλογες πληροφορίες για την κατάσταση της Παιδείας των Ελλήνων στα χωριά της Θράκης στην περίοδο της Τουρκοκρατίας. Συγκεκριμένα αναφέρει τα εξής: "Στα αρχεία της Βιβλιοθήκης της Βουλής των Ελλήνων διασώθηκαν ορισμένες περιγραφές που οδηγούν την σκέψη μας στον πίνακα του Γύζη και στο ποίημα του Γιάννη Πολέμη που αναφέρονται στο ίδιο θέμα: ΤΟ ΚΡΥΦΟ ΣΧΟΛΕΙΟ. Ειδικά μια στατιστική έκθεση, για την εκπαίδευση στα χωριά της Θράκης, υπάρχουν δραματικές διαπιστώσεις για την ελληνική εκπαίδευση, μακριά από τα αστικά κέντρα, διότι στις πόλεις υπήρχαν αξιόλογα εκπαιδευτήρια, χάρη στις προσπάθειες των Ελλήνων. Συγκεκριμένα η έκθεση αναφέρει: "Η Δημοτική Εκπαίδευση στη Θράκη είναι τόσο αξιολύπητη, ώστε μπορεί να θεωρηθεί ως μη υπάρχουσα". Σε πολλά από τα χωριά δεν υπήρχε τίποτε σχετικό με την διδασκαλία των γραμμάτων. Θυμόμαστε το τραγούδι, το σχετικό με το θέμα, σε στίχους του Νίκου Γκάτσου, σε μουσική του Γιώργου Χατζηνάσιου, που τραγουδά η Νάνα Μούσχουρη. Μεταξύ άλλων ακούμε: "Μικρό μου Αλφαβητάρι, / μεγάλο μου σχολειό! / Ποια νύχτα σ' έχει πάρει / σε πέλαγο θολό.

I. Η οικτρή παιδευτική κατάσταση στα χωριά της Μακράς Γεφύρας

Στα περισσότερα χωριά η στοιχειώδης Δημοτική Εκπαίδευση ασκείται από αγράμματους ιερείς ή ψάλτες ή κανδηλανάπτες που διδάσκουν την Οκτώηχο και το Ψαλτήρι. Η υποδιοίκηση Μακράς Γεφύρας (Ουζούν Κιοπρού) περιελάμβανε 70 χωριά και πήρε το όνομά της από μακρόστενη γέφυρα που υπήρχε και είχε 174 θόλους - τόξα, αλλά και 5,5 μέτρα πλάτος. Εθεωρείτο για την εποχή της η μεγαλύτερη πέτρινη γέφυρα στον κόσμο. Σε ανταπόκριση από την περιοχή του Ουζούν Κιοπρού (Μακρά Γέφυρα), που δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα "Θράκη" το 1879, αναφέρονται συγκλονιστικά στοιχεία για την Παιδεία της περιοχής εκείνης και η περιγραφή συμπίπτει με την έννοια του Κρυφού Σχολειού λόγω της αδιαφορίας του Οθωμανικού κράτους για την Παιδεία των υπόδουλών λαών. Το κενό αυτό, ειδικά στα μικρά χωριά, όπου δεν υπήρχαν οικονομικοί πόροι, για να στηριχθούν τα ελληνικά σχολεία, κάλυψε, με κάθε τρόπο και όπως μπορούσε, η ορθόδοξη Εκκλησία.

Συγκεκριμένα η εφημερίδα "Θράκη" γράφει: "Η του Ουζούν Κιοπρού επαρχία που περιλαμβάνει περισσότερα από 35 ελληνικά χωριά (70 αναφέρονται ονομαστικά στο επιστημονικό περιοδικό σύγγραμμα "Θρακικά"), είναι άμοιρη ελληνικών εκπαιδευτηρίων. Και σε άλλο σημείο μας δίνει μια περιγραφή, για την οικτρή κατάσταση των ελληνικών χωριών της Θράκης, στα οποία δεν υπήρχαν δάσκαλοι και σχολεία. Η λιτή περιγραφή που ακολουθεί, θυμίζει το Κρυφό Σχολειό. "Εις ολίγα των χωρίων τούτων αυτοδίδακτοι διδάσκαλοι στα κοινά, δηλαδή τα παπαδίτικα λεγόμενα, διδάσκουσιν, εις την Οκτώηχον και το Ψαλτήριον περιοριζόμενοι, τα δε πλείστα διατελούσιν άνευ διδασκάλων".

"Επίσης, στα χωριά της Μακράς Γεφύρας: Καδή-κιοϊ (=Βέργη, Κάδη), Σουμπάς-κιοϊ, Δερέ-κιοϊ (=Μοναστηράκι), Καβατζήκι (=Μαγούλα, Λεύκη), Κηρ-κιοϊ (=Αμυγδαλιά), Μάλκοτς (=Γραβιά), Σαχίν-κιοϊ, Καρατζά - Χαλή, Δογάν-κιοϊ (=Παγωνιά), Δερβενάκι, Ψαθάδες και Γιαούκ πληροφορούμαστε ότι κατοικούνταν από 300-800 Έλληνες και έχουν γραμματοδιδασκάλους ή ιερείς, που διδάσκουν από 15-30 μαθητές σε κελιά ή νάρθηκες εκκλησιών", μας θυμίζει ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης, σε σχετικό του άρθρο.

ΙΙ. Οι κίνδυνοι από έλλειψη διδασκαλίας ελληνικών και σχολείων σε χωριά της Ανατ. Θράκης

Ταυτόχρονα προειδοποιεί ο Παντελής Στεφ. Αθανασιάδης στο άρθρο του ότι στα χωριά του Ουζούν Κιοπρού, και συγκεκριμένα το Ζαλούφι, στο Ιβρίκ Τεπέ (=Ίμβρασο), στο Αλτούν και στα χωριά Παζάρ Ντερέ και Σουλτάν-κιοϊ (=Βιθκούκι) της περιοχής των Μαλγάρων, όπου υπήρχαν αλβανόφωνοι πολλοί, κινδυνεύουν οι Έλληνες να πάψουν να μιλούν ελληνικά, γιατί δεν υπήρχε ελληνική Παιδεία. Αξίζει να θυμηθούμε ότι πολλά χρόνια μετά την καταστροφή του 1922, ογδόντα τουλάχιστον οικογένειες από το Ιβρίκ Τεπέ (=Ίμβρασο), εγκαταστάθηκαν στο Τυχερό Έβρου, το παλιό Μπιστικλί, στην δυτική όχθη του ποταμού Έβρου, περιμένοντας να επιστρέψουν απέναντι στο χωριό τους. Κάποιοι πήγαν στις Φέρρες, όπου δημιούργησαν την συνοικία "Αρβανίτικα", με την ελπίδα πως θα γυρίσουν πάλι στο χωριό τους, κάτι που, δυστυχώς, δεν έγινε.

ΙΙΙ. Τα κελιά και οι νάρθηκες των εκκλησιών χώροι μάθησης

Μια ανάλογη πληροφορία αντλούμε από, ανυπόγραφο και χωρίς ημερομηνία έγγραφο, στο οποίο αναφέρεται ότι στο χωριό Κιουρτλί της Περιφέρειας Μαλγάρων, στο οποίο υπήρχαν τότε 125 οικογένειες: "Οι ιερείς διδάσκουσιν εν τω νάρθηκι τους παίδας". Σε άλλο έγγραφο της 24ης Ιουλίου 1879, γράφει για το Σουλτάν Τσιφλίκ της περιοχής της Ηρακλείας. "Κατοικείται από 250 Έλληνες. Έχει 20 μαθητές που διδάσκονται από τον ιερέα, στον Νάρθηκα της Εκκλησίας. Πέριξ της Ηρακλείας υπάρχουν και μερικά άλλα μικρά χωριά, στα οποία ούτε εκκλησιές ούτε σχολείο υπάρχει". Για τα χωριά της Κεσσάνης το παραπάνω ανυπόγραφο έγγραφο, πιθανόν από το φόβο των Τούρκων, αναφέρει: "Στα χωριά της Κεσσάνης: Σιγλή, Μουζαλή, Μαύρες, Καδή-κιοϊ (=Βέργη - ειρηνικό), Μαχμούτ-κιοϊ (=Μαχητής), Βαρνίτσα, Φακίρμα, Καράτεπε και Μάλτεπε (=Καλλιθέα) το 1880 "γραμματοδιδάσκαλοι ή ιερείς διδάσκουσιν εις τα κελία ή εις τους νάρθηκας των εκκλησιών, ανά 20-50 μαθητάς".

Ενημερωτικά αναφέρω ότι ο Νάρθηκας είναι ο προθάλαμος του ναού. Πρόκειται για ένα στενόμακρο τμήμα της εκκλησίας. Εκεί παρέμεναν οι κατηχούμενοι και οι μετανοούντες, που δεν είχαν δικαίωμα να μπουν στον κυρίως ναό. Στην εποχή μας σ' αυτόν τον χώρο πωλούν και ανάβουν τα κεριά.

IV. Η σπουδαιότητα των ψαλμών και της Αγίας Γραφής

Αξίζει να σημειωθεί πως το Ψαλτήρι είναι ένα από τα βιβλία της Παλαιάς Διαθήκης και περιλαμβάνει τους 150 Ψαλμούς (του Δαυίδ οι πιο πολλοί). Θεωρήθηκε από πολλούς παιδαγωγούς ιδανικό βοήθημα εκμάθησης των ελληνικών, διότι μέσα στα κείμενά του: α) ενυπάρχει η προσωδία της γλώσσας και η μουσικότητα των λέξεων και β) το περιεχόμενο, καθώς και τα νοήματα του ψαλτηρίου μπορούν να διαμορφώσουν σωστή προσωπικότητα σ' όποιον το διαβάζει, διότι γ) περιέχει πολύτιμες θεϊκές συμβουλές αλλά και δ) παρηγοριά και ενθάρρυνση και στήριξη για τους Θρακιώτες συμπατριώτες μας στους δύσκολους και κακούς καιρούς που ζούσαν τότε αλλά και ε) σε κάθε σύγχρονο αναγνώστη χαρίζει ψυχική  υγεία και ειρήνη στην καρδιά, αρκεί να εφαρμόζει και στην πράξη, με την βοήθεια του Θεού, τα όσα διαβάζει, διότι, όπως λέει και ο σοφός λαός μας: "Θεωρία δίχως πράξη / χωρίς άξονα αμάξι". Ο ελληνιστής, Γερμανός φιλόλογος Μαρτίνος Κρούσιος, στο έργο του: Tutcograccia, του 1584 (16ος αι.) αναφέρει: Σε μερικούς ναούς των Ελλήνων "έχουν προσαρμοσθεί σχολεία για παιδιά. Σ' αυτά δεν υπάρχουν τάξεις, ούτε αναγνώσματα, αλλά ένας δάσκαλος, με το ψαλτήριον, το Ωρολόγιον, τα ακολουθίας και άλλα βιβλία διδάσκει".

- "Μεγάλη επίδραση, επίσης, σαν εκπαιδευτικό μέσο, ασκούσε η χρήση και η μελέτη της Αγίας Γραφής, κατά την τουρκοκρατία, διότι: α) Βοηθούσε στον γραμματισμό, αλλά και στην β) ηθική διαπαιδαγώγηση των Ελλήνων, καθώς και γ) στην διατήρηση της εθνικής τους συνείδησης", αναφέρει στον πρόλογο της διπλωματικής της εργασίας το 2024 η Παλάσκα Αθανασία, του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Τμήματος Κοινωνικής Θεολογίας και Χριστιανικού Πολιτισμού. Η διπλωματική της εργασία έχει τίτλο: "Η Αγία Γραφή στην Εκπαίδευση, κατά την περίοδο της Τουρκοκρατίας στην Ελλάδα".

- Αναφέρει σε κάποιο σημείο της εργασίας της: "Οι ιερείς και οι μοναχοί "λειτουργούσαν" σαν δάσκαλοι, που δίδασκαν ανάγνωση, γραφή και αριθμητική, ενώ ταυτόχρονα προωθούσαν την διδασκαλία της ελληνικής γλώσσας μέσω των κειμένων της Αγίας Γραφής".

- Η Αγγελική Σκαρβέλη - Νικοπούλου, εκπαιδευτικός και συγγραφέας, στο βιβλίο της: Τα Μαθηματάρια, των ελληνικών σχολείων κατά την Τουρκοκρατία, εξετάζει τα διδασκόμενα κείμενα, τα σχολικά προγράμματα και τις διδακτικές μεθόδους στα ελληνικά σχολεία, κατά την περίοδο της σκλαβιάς. Μεταξύ των άλλων τονίζει την σπουδαιότητα και την αξία της Αγίας Γραφής σαν διδασκόμενο μάθημα στα παιδιά. Αναφέρει ότι τα βασικά μέρη της Βίβλου που χρησιμοποιούσαν οι διδάσκοντες της εποχής, ήσαν: τα Ευαγγέλια, και το Ψαλτήρι. Πέρα από την θρησκευτική τους διάσταση, τα παραπάνω κείμενα, συνέβαλλαν: α) στην διαμόρφωση της εθνικής συνείδησης, β) επίσης, τα διδάγματα της Αγίας Γραφής ενίσχυαν την ηθική και κοινωνική συνοχή, προάγοντας αξίες, όπως είναι η αλληλεγγύη, η δικαιοσύνη και η αφοσίωση στην πίστη, γ) ακόμη βοήθησαν στην διατήρηση μιας κοινής θρησκευτικής και πολιτιστικής παράδοσης και μνήμης μεταξύ των υπόδουλων Ελλήνων και δ) η μελέτη και η διάδοση των κειμένων της Αγίας Γραφής αποτέλεσε ένα μέσο αντίστασης στην οθωμανική πολιτιστική και γλωσσική αφομοίωση.

V. Η Σύνοδος του 1593 (16ος αι.) και η συμβολή της στην ανάπτυξη της Παιδείας

Πολύ σημαντική η σύνοδος του 1593 (16ος αι.) που συγκάλεσε ο Οικουμενικός Πατριάρχης Ιερεμίας ο β' (1536-1595) ο επονομαζόμενος Τρανός λόγω του ύψους του ή της επιρροής που ασκούσε και διετέλεσε 3 φορές Οικουμενικός Πατριάρχης. Σ' αυτήν την Σύνοδο αποφασίσθηκε να ιδρύουν σχολεία οι κατά τόπους Μητροπολίτες.

Από την εποχή αυτή και μετά γενικεύεται η ίδρυση σχολείων και απλώνεται η Παιδεία έξω από τα όρια της Αρχιεπισκοπής της Κωνσταντινούπολης. Μπορεί να μην είχε η Σύνοδος θεαματικά αποτελέσματα, αλλά η σημασία της εντοπίζεται στο ότι η ηγεσία της Εκκλησίας αναλάμβανε επίσημα την εποπτεία της εκπαίδευσης του υπόδουλων Ελλήνων. Όμως ελλείψει μαρτυριών, αναφέρει ο ιστορικός ερευνητής Γριτσόπουλος, μάλλον συνεχίσθηκε η προηγούμενη κατάσταση και μόνον μετά από πολύ χρόνο έλαβε συγκεκριμένη μορφή η οποιαδήποτε προσπάθεια.

- Από τον 17ο αι. και μετά: α) Άρχισε η βαθμιαία αποσύνθεση της οθωμανικής αυτοκρατορίας και β) επήλθε το τέλος των κατακτητικών πολέμων. γ) Βελτιώθηκαν οι οικονομικές συνθήκες. δ) Μετακινήθηκε το ελληνικό στοιχείο από τα ορεινά στα πεδινά. ε) Η Θράκη αποτέλεσε πόλο έλξης συμπαγών ελληνικών πληθυσμών από την Πελοπόννησο, από την Θεσσαλία, από την Ήπειρο και από την Μακεδονία και, στ) Βαθμιαία άρχισαν και οι Συντεχνίες (δηλαδή οι συνεργατικοί και οι συνεταιρικοί οργανισμοί τεχνιτών που λειτουργούσαν ως παραγωγικές μονάδες και προστάτευαν τα συμφέροντα των τεχνιτών τους και των επαγγελματιών τους και ρύθμιζαν την παραγωγή και την εμπορική δραστηριότητα) να αναμειγνύονται στην Διοίκηση των Σχολείων, αναφέρει ο Κωνσταντινουπολίτης ιστορικός, ακαδημαϊκός και καθηγητής Πανεπιστημίου Νεοκλής Σαρρής (1940-2011). Από τότε και μετά η Παιδεία, άρχισε να οδεύει προς το καλύτερο.

• ΑΡΧΙΓΕΝΕΙΑ ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΗΡΙΑ

Αξιομνημόνευτο παράδειγμα αποτελεί το εκπαιδευτικό ίδρυμα: Τα Αρχιγένεια Εκπαιδευτήρια στους Επιβάτες της Ανατολικής Θράκης, που ανεγέρθηκαν και οργανώθηκαν από τον καθηγητή της Ιατρικής Σχολής Κωνσταντινουπόλεως και εξέχουσα προσωπικότητας και ιατρό Σαράντη Αρχιγένη (1809 - 1873) και την σύζυγό του Ελένη το 1857. Αποσπώντας ειδική άδεια από τον Σουλτάνο Αβδούλ Μετζίτ τον Α', κατάφερε το ζεύγος των ευεργετών να ιδρύσει ελληνικό διδασκαλείο θηλέων στους Επιβάτες, σύμφωνα με το πρότυπο του Αρσακείου της Αθήνας, το 1ο στην ιστορία της γυναικείας εκπαίδευσης του ελληνισμού της Διασποράς και το 1ο Διδασκαλείο μετά την Μεγάλη του Γένους Σχολή στην Κωνσταντινούπολη. Η Σχολή αυτή ήταν εσωτερικής φοίτησης και δεχόταν κάθε χρόνο 40 άπορα κορίτσια, τα οποία σπούδαζαν δωρεάν και έπαιρναν το πτυχίο τους σαν δασκάλες, με την υποχρέωση να στελεχώσουν αργότερα τα ελληνικά δημοτικά σχολεία της Κωνσταντινουπόλεως, της Ανατολικής Θράκης και της Μικράς Ασίας. Με την αποπεράτωση των σπουδών τους τους προικίζονταν από τον Αρχιγένη με το ποσό των 5.000 γροσίων (=50 χρυσές οθωμανικές λίρες). Με την διαθήκη του ο ιατρός και ευεργέτης Αρχιγένης κληροδότησε στο εκπαιδευτήριο όλη την κινητή και ακίνητη περιουσία του, ώστε να μην χρειασθεί ποτέ να ζητηθούν δίδακτρα από τις σπουδάστριες. Μέχρι το κλείσιμό τους το 1922 από τις τάξεις των Αρχιγενείων Εκπαιδευτηρίων αποφοίτησαν περίπου 1.300 δασκάλες, οι οποίες αποστέλλονταν από το Πατριαρχείο, για να διδάξουν στις πιο απομακρυσμένες περιοχές, αναδεικνύοντας έτσι τους Επιβάτες σε φάρο της Ανατολής. Πολλά σχολεία του Αιγαίου, του Πόντου, της Καππαδοκίας, της Μακεδονίας, της Ανατολικής Θράκης, της Ανατολικής Ρωμυλίας και της Βορείας Ηπείρου ιδρύθηκαν ή λειτουργούσαν για πολλά χρόνια με τις Αρχιγενειάδες (κατά το Αρσακειάδες), οι οποίες διακρίνονταν για την κατάρτισή τους στα θεολογικά μαθήματα, στα αρχαία ελληνικά και στην ψαλτική τέχνη. Δυστυχώς όμως οι ιστορικές συγκυρίες δεν άφησαν το αξιόλογο πνευματικό ίδρυμα να συνεχίσει το πολύτιμο έργο του. Το 1921, με διαταγή του ελληνική Στρατηγείου και την άμεση εκκένωση της Ανατολικής Θράκης από τον ελληνικό πληθυσμό, ο τελευταίος διευθυντής του ιδρύματος Θεόδωρος Κάστανος (1886-1932), ένας από τους σημαντικότερους εκπαιδευτικούς της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας, ο οποίος πίστευε ότι σκοπός του σχολείου δεν είναι το σοφό παιδί αλλά το ευτυχισμένο παιδί. Ο αξιομνημόνευτος παιδαγωγός αφού έδωσε εσπευσμένα πιστοποιητικά σπουδών στις δευτεροετείς φοιτήτριες του Διδασκαλείου και έκλεισε τους λογαριασμούς των Αρχιγενείων μετέφερε την λειτουργία του εκπαιδευτικού ιδρύματος στην Παλιά Ορεστιάδα, όπου μαζί με το Ζάππειο Ανώτερο Παρθεναγωγείο Αδριανουπόλεως σχημάτισαν το "Διδασκαλείο Αλεξανδρουπόλεως" (1923). Έτσι τερματίστηκε άδοξα η πορεία ενός από τα σημαντικότερα και παλιότερα ελληνικά διδακτήρια, το οποίο έδωσε στο Γένος χιλιάδες διδασκάλισσες, οι οποίες με αυταπάρνηση ακολούθησαν το όραμα του Σαράντη Αρχιγένη και υπηρετούσαν ακόμη και στις πιο απομακρυσμένες περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μεταφέροντας το φως των ελληνικών γραμμάτων. Αυτό το Διδασκαλείο Αλεξανδρουπόλεως αποτέλεσε αργότερα την Ζαρίφειο Παιδαγωγική Ακαδημία που ονομάσθηκε έτσι από τον τραπεζίτη και τον Θρακιώτη ευεργέτη Ζαρίφη (1807 - 1284) και μέχρι το 1947 ήταν το μοναδικό ανώτατο εκπαιδευτικό ίδρυμα της περιοχής.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 4ο: ΠΑΡΑΔΕΙΓΜΑΤΑ ΥΠΑΡΞΗΣ ΚΡΥΦΩΝ ΣΧΟΛΕΙΩΝ ΣΤΟΝ ΝΟΜΟ ΕΒΡΟΥ

Κατά τους βυζαντινούς χρόνους η περιοχή του Έβρου διαδραμάτισε σημαντικό ρόλο, διότι γειτονεύει με την πρωτεύουσα της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας την Κωνσταντινούπολη. Πλήθος βυζαντινών μνημείων, δηλώνουν την ακμή του Έβρου, κατά την διάρκεια της λάμψης του Βυζαντίου. Το Διδυμότειχο με το κάστρο του, το Πύθιο με το φρούριο του Ιωάννη Κατακουζηνού, ο μεγαλοπρεπής ναός της Παναγίας της Κοσμοσώτειρας στις Φέρρες, είναι μερικά από τα πολλά μνημεία που μαρτυρούν την σπουδαιότητα της περιοχής.

Ι. Το Κρυφό Σχολειό στους Μεταξάδες του Έβρου

Ξακουστό ήταν το χωριό των Μεταξάδων από παλιά. Γνωστά τα θρακιώτικα τραγούδια που το μνημονεύουν, όπως: στο χωρίον Μεταξάδες / Γιάννης Δήμαρχος… και το σχολικό τραγούδι: Στης Θράκης μας τα' απάτητα βουνά, / που η δόξα βασιλεύει, / στους Μεταξάδες εκεί ψηλά, / τον θρόνο έχει η λευτεριά… "Αυτό λοιπόν το τραγουδισμένο από την λαϊκή μούσα κεφαλοχώρι έχει δικό του εντελώς χρώμα και διατηρεί ζωντανή την παράδοση. Το παλιό του όνομα ήταν Τουκμάκι, όπως ονομαζόταν το σφυρί των χαλκωματάδων και των λιθοξόων, των μαστόρων που δούλευαν την πέτρα. Σ' αυτό το χωριό υπήρχαν τεχνίτες της οικοδομικής που με τα σφυριά τους κατεργάζονταν και έδιναν σχήμα στις πέτρες, που άφθονες έβγαιναν από τα νταμάρια (=λατομεία) της περιοχής", διαβάζουμε στο βιβλίο του εκπαιδευτικού Μόσχου Κούκου, με τον τίτλο: "Στα βήματα του Ορφέα". Η απασχόληση όμως των περισσότερων κατοίκων, που αφορούσε την σηροτροφία και την μεγάλη παραγωγή του μεταξιού, έγιναν η αιτία να δοθεί στο χωριό το νέο του όνομα: ΜΕΤΑΞΑΔΕΣ. Οι Μεταξάδες ήταν η ποίηση της πέτρινης κατασκευής.

- Σύμφωνα με το χειρόγραφο έργο του Κωνσταντίνου Γκεργκένη, που ήταν παλιός κάτοικος των Μεταξάδων, το 1695 (17ος αι.), οι κάτοικοι του χωριού είχαν υποστεί πολλά από τους Τούρκους, όπως παιδομάζωμα, λεηλασίες αγαθών και εκκλησιών, αλλά ωστόσο ήσαν έξυπνοι, πολύ εργατικοί και ανθεκτικοί και αποφάσισαν να κτίσουν τον ναό του Αγίου Αθανασίου, ένα κτίσμα που χαρακτηρίσθηκε από την κατασκευή, του μεγαλύτερου μέρους του, υπογείως. Αυτή η επιλογή έγινε, για να αποφευχθεί η πρόκληση των Οθωμανών, διότι η ελληνική κοινότητα συχνά δεχόταν λεηλασίες από τους γενιτσάρους (τουρκικό σώμα από εξισλαμισμένα παιδιά χριστιανών). Η εκκλησία αυτή χρησιμοποιήθηκε επίσης ως Κρυφό Σχολειό, όπου τα παιδιά της Θράκης διδάσκονταν την ελληνική γλώσσα, την ιστορία και τις παραδόσεις του έθνους, ακόμη και κατά τα χρόνια της οθωμανικής κυριαρχίας. Οι δάσκαλοι ήσαν ιερείς ή φιλάνθρωποι ή εκπαιδευτικοί χωρίς επαγγελματική κατάρτιση.

- Η εκκλησία του Αγίου Αθανασίου Μεταξάδων είναι σχεδόν άγνωστη στην επιστημονική βιβλιογραφία. Το νεκροταφείο όμως που εκτείνεται στα βόρεια και στα ανατολικά της εκκλησίας, θεωρείται το παλιότερο και καλύτερα διατηρημένο στον Έβρο, με την παλιότερη επιγραφή να φέρει την χρονολογία 1691 (17ος αι.). Σύμφωνα με άλλες πηγές, οι τοιχογραφίες του ναού δημιουργήθηκαν πιθανόν από κάποιον πρόσφυγα από την Κωνσταντινούπολη, πριν ή μετά την άλωση! Ίσως ο ναός να είναι παλιότερος από τον 11ο αιώνα μ.Χ. Στοιχεία που επαληθεύουν τις παραπάνω χρονολογικές επισημάνσεις, αποτελούν: η εικόνα της Παναγίας της Μεταξαδιώτισσας από τον 15ο αιώνα και ο Σταυρός από τον 16ο αιώνα. Αυτά τα δείγματα συνηγορούν στην μακραίωνη ιστορία της εκκλησίας που την συνδέουν με την ιστορία του Βυζαντίου. Σήμερα σημαντικό μέρος των αγιογραφιών έχει καταστραφεί από την φθορά του χρόνου και από ανθρώπινες παρεμβάσεις, ενώ τα τοιχία του ναού άρχισαν να υποχωρούν.

- Οι Μεταξάδες, χωριό παμπάλαιο, όπως και τα σπίτια του τα πέτρινα, ήταν και το χωριό ένα αγκωνάρι (ακρογωνιαίος λίθος) για όλη την παραμεθόρια περιοχή. Ένας πανάρχαιος και αμόλυντος ελληνισμός ζει εδώ από τα πολύ παλιά και διατήρησε και ακόμη συντηρεί τις παραδόσεις του.

Σύμφωνα με την πατροπαράδοτη αντίληψη, οι ποικίλες εντάσεις, οι διαιρέσεις και οι κατατρεγμοί που υφίσταντο οι υπόδουλοι Έλληνες από τους Τούρκους, τους ανάγκαζαν να καταφεύγουν στα κρυφά σχολειά, προκειμένου να διδαχθούν τα παιδιά τους την ελληνική γραφή, την ανάγνωση, την αριθμητική και στοιχεία της ελληνικής ιστορίας.

Το 1882 με την πρωτοβουλία του Δημητράκη Μπίσμπαση και του Αναστάση Καμπάκα, κτίσθηκε στην περιοχή το 1ο Δημοτικό Σχολείο, ενισχύοντας περαιτέρω την εκπαίδευση της περιοχής.

ΙΙ. Η εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα στο Παλιούρι Έβρου

Το Παλιούρι Έβρου 3 χλμ από τους Μεταξάδες στα Ανατολικά και είναι ένα από τα πιο γραφικά χωριά του Βορειοανατολικού Έβρου. Ακόμη και σήμερα υπάρχουν τα σπίτια που χτίσθηκαν επί Τουρκοκρατίας. Είναι πέτρινα, με πολλά παράθυρα μπρος και πίσω αλλά με μια μόνον είσοδο. Σύμφωνα με την παράδοση, το σημερινό του όνομα, δόθηκε από μια βυζαντινή αυτοκράτειρα, που το επισκέφθηκε και το ονόμασε έτσι επειδή στην περιοχή αφθονούσαν τα παλιούρια (αγκαθωτοί θάμνοι). Ο οικισμός είναι κτισμένος σε ύψος 120 μέτρων. Στο χωριό υπάρχει το εκκλησάκι του Αγίου Παντελεήμονα, που θεωρείται το παλιότερο της περιοχής. Πίσω από τον μικρό ναό υπάρχουν δεκαοχτώ τάφοι αγωνιστών που έσφαξαν οι Τούρκοι.

"Η εκκλησία αναφέρεται στις μέρες μας, αρκετές φορές και με την ονομασία της Αγίας Παρασκευής. Πιθανόν αυτή να ήταν η ονομασία η παλιότερη, όπως μαρτυρείται και από την υπάρχουσα εικόνα της Αγίας Παρασκευής.

- Ο ναός ανεγέρθηκε τον 17ο αιώνα. Είναι χαμηλός, μονόχωρος, χωρίς κίονες. Το κτίσμα έχει δύο ξύλινες θύρες στην νότια πλευρά. Στην είσοδο της εκκλησιάς στα δεξιά, υπάρχει μια επιγραφή: ΔΕΗΣΙΣ ΤΟΥ ΔΟΥΛΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΥ… και μια τοιχογραφία που αναπαριστά ένα τζαμί και μέσα τον Σουλτάνο και την Σουλτάνα, στοιχείο που αποδεικνύει την ύπαρξη των Οθωμανών, την εποχή που κτίσθηκε ο ναός στην περιοχή. Επίσης μια άλλη τοιχογραφία αναπαριστά τον Αδάμ και την Εύα στην εξορία. Στην βόρεια πλευρά και στο κύριο μέρος του ναού, υπάρχουν τοιχογραφίες που αναπαριστούν ορθίους αγίους. Συγκεκριμένα διακρίνονται: ο Άγιος Γεώργιος, ο Άγιος Δημήτριος, ο Άγιος Προκόπιος, ο Άγιος Μηνάς, ο Άγιος Βίκτωρ. Στην ανώτερη ζώνη παρατηρούμε σκηνές από την ζωή του Χριστού. Έχουμε τον χριστολογικό κύκλο. Επιπλέον υπάρχει μια τοιχογραφία που αναπαριστά την Μέλλουσα Κρίση και στο κάτω μέρος υπάρχουν τα μαρτύρια και τα δεινά που περνά ο άνθρωπος, στην Κόλαση, μετά τον θάνατο". Οι παραπάνω πληροφορίες προέρχονται από την μεταπτυχιακή εργασία της Χριστίνας Τερζόγλου, που είναι νηπιαγωγός - ιστορικός.

- Το θέμα αφορά τους μεταβυζαντινούς ναούς της περιοχής. Ας θυμηθούμε ότι εικόνες από την ζωή του Χριστού και την Μέλλουσα κρίση, με την τιμωρία των αμαρτωλών, εντοπίζουμε και στις τοιχογραφίες των εκκλησιών και μοναστηριών της Καππαδοκίας, καθώς και στην οροφή της Καπέλα Σιξτίνα (16ος αι. μ.Χ.) στο Βατικανό, έργο του Μιχαήλ Αγγέλου, αλλά και στο Άνω Βαθύ της Σάμου, με την καταπληκτική τοιχογραφία της Β' Παρουσίας. Η αναφορά στις παραπάνω τοιχογραφίες γίνεται μόνον για να εκτιμήσουμε πολύ και αυτές που βλέπουμε στην εκκλησία του Αγίου Παντελεήμονα στο Παλιούρι Έβρου. "Συγκίνηση σε καταλαμβάνει μετά το αντίκρισμα της παλιάς εκκλησίας, της κρυμμένης στην όχθη της ρεματιάς, έξω από το χωριό. Ένα πετροκτισμένο παραλληλόγραμμο οίκημα, με ταπεινότατη εμφάνιση, που εξωτερικά τίποτε δεν δείχνει, ποιος ήταν ο προορισμός του, εφόσον δεν υπάρχουν ούτε παράθυρα ούτε άλλα εμφανή σημάδια της ταυτότητάς του, δηλαδή καμπαναριό ή σταυροί. Δύο θύρες από χοντρά ροζιασμένα μαδέρια σε φέρνουν μέσα στον χώρο της απόκρυφης αυτής εκκλησιάς. Απ' αυτές μπαίνει και το φως και από μικρό φεγγίτη πάνω από το ιερό. Μέσα στο σκοτάδι, μόλις και διακρίνεις τις μισόσβηστες εικόνες στις τοιχογραφίες, που υπάρχουν σε δύο σειρές, πάνω από τα μισοσαπισμένα σανίδια. Η επάνω σειρά έχει σχεδόν εξαφανισθεί, καθώς πέφτει ο σοβάς από την υγρασία. Εδώ κατοικούσε η μισολιπόθυμη ψυχή του Γένους, κατά τους μακρινούς χρόνους της σκληρής Τουρκοκρατίας. Εδώ ο παπάς και ο δάσκαλος μαζί, θα θέρμαινε με τα λίγα κολλυβογράμματά του την αποσταμένη ελπίδα "παρηγορώντας με τον Λόγο του Θεού τις ψυχές των υπόδουλων", διαβάζουμε στο βιβλίο του Μόσχου Κούκου: Στα βήματα του Ορφέα.

Αξιοσημείωτο είναι πως το μεγαλύτερο μέρος της εκκλησιάς, βρίσκεται μέσα στην γη και ο επισκέπτης κατεβαίνει με σκάλα στον ημιυπόγειο θρησκευτικό χώρο σε βάθος 1,5 μέτρου. Το ύψος του ναού πιθανόν να οφείλεται στην ύπαρξη Οθωμανών στην περιοχή και στην μη ύπαρξη προνομίων για τους χριστιανούς. Στην τοποθεσία που είναι κτισμένος ο ναός, με ασβεστόλιθο, υλικό της περιοχής ή κατ' άλλους με πέτρα, βρίσκονται τα παλιά κοιμητήρια του χωριού.

- Ο Θρακιώτης λαογράφος Γεώργιος Μέγας (1893-1976), ακαδημαϊκός και πανεπιστημιακός, αναλύει τις αιτίες που δικαιολογούν τις αρχιτεκτονικές επιλογές στα κτίσματα αυτής της περιόδου, στην ευρύτερη περιοχή της Θράκης, λέγοντας ότι η μορφή των εκκλησιών ήταν αποτέλεσμα του φόβου των κατοίκων, για να μην προκαλέσουν το μένος (=βίαιη δράση) και την οργή των Οθωμανών, διότι συχνά έπεφταν θύματα των γενίτσαρων και των ντελιμπάσηδων, που λυμαίνονταν (κατέστρεφαν) την περιοχή της Θράκης.

ΙΙΙ. Ο ναός του Αγίου Αθανασίου στο Αλεποχώρι του Έβρου

Ευημερούσε το Αλεποχώρι στους παλιότερους χρόνους με τον ελληνικότατο πληθυσμό του που είχε επαφές και σχέσεις με την πρωτεύουσα της επαρχίας του, το Ορτάκιοϊ (Μεσοχώρι), το σημερινό Ιβαΐλοβγκραντ της Βόρειας Θράκης (= Ανατολικής Ρωμυλίας), κοντά στα ελληνικά σύνορα και έχει σε κάποιο οικισμό στην ανατολική Θράκη (Τουρκιά). Από το 1920 και μετά παρέμεινε στην Βουλγαρία το Ορτάκιοϊ. Ήρθαν στην Ελλάδα και σκόρπισαν οι Ορτακιανοί και έτσι διαλύθηκε η Μητρόπολή τους, η Επισκοπή Λίτιτσας που η αρχή της φτάνει στα χρόνια των Ισαύρων. "Και έτσι το Αλεποχώρι βρέθηκε να είναι πλάι στην μεθοριακή γραμμή μ' ένα μέρος των χωραφιών του να βρίσκεται πέρα από τα σύνορα. Λιγόστεψαν και οι κάτοικοί του και ο μοναδικός μάρτυρας της παλιάς ακμής του χωριού είναι η παλιά του εκκλησία", γράφει ο αξιόλογος εκπαιδευτικός Μόσχος Κούκος στο έργο του: "Στα βήματα του Ορφέα". Απομονωμένη πια έξω από το χωριό που μετατοπίσθηκε και χωρίς τα λαμπρά οικοδομήματά του που περιστοίχιζαν την εκκλησία, εξακολουθεί ο θρησκευτικός αυτός χώρος να παραμένει ένα ενδιαφέρον στοιχείο των χρόνων της Τουρκοκρατίας.

- Σύμφωνα με την παράδοση, το όνομα του χωριού προήλθε από το εξής περιστατικό: Κάποτε οι κάτοικοι του χωριού κατάφεραν με πονηρό τρόπο να στείλουν κάποιον δικό τους στην Κωνσταντινούπολη, για να διαμαρτυρηθούν στον Σουλτάνο, ο οποίος τους δικαίωσε και καθαίρεσε τον Αγά, που αυθαιρετούσε σε βάρος των σκλαβωμένων Ελλήνων. Ο Αγάς φεύγοντας από το χωριό αποκάλεσε τους κατοίκους "αλεπούδες" και έτσι πήρε το χωριό την ονομασία Αλεποχώρι, λόγω της πονηριάς που επέδειξαν οι κάτοικοί του, για να απαλλαγούν από τον βάρβαρο Αγά. Η εκκλησιά είναι κτισμένη με λευκές πέτρες και δεν έχει ούτε παράθυρα, ούτε καμπαναριό. Κτίσθηκε στην εποχή της σκληρότερης σκλαβιάς, τότε που ο ραγιάς και τα έργα του δεν έπρεπε να προκαλούν τον αλλόπιστο κατακτητή. Σκοτεινή στο εσωτερικό της και καταχωμένη στην γη από την βορεινή της πλευρά θεωρήθηκε από τους κατοίκους των γύρω χωριών ως το κρυφό σχολειό της περιοχής. Ο ιστοριοδίφης καθηγητής στο Διδυμότειχο: Γρηγόριος Π. Ευθυμίου (1915 -), που υπήρξε και πολιτικός κρατούμενος στο στρατόπεδο Μπούχενβαλντ της Γερμανίας, αλλά απελευθερώθηκε λόγω των γνώσεών του στην γαλλική, ιταλική και γερμανική γλώσσα, διορίσθηκε καθηγητής Φιλολογίας στο Γυμνάσιο Διδυμοτείχου και ασχολήθηκε πολύ με την ιστορία του τόπου και δημοσίευσε πολλές μελέτες του. Ως συγγραφέας και ακούραστος ερευνητής άφησε ανεξίτηλο το στίγμα του στην ανάδειξη της τοπικής μας ιστορίας ο καταγόμενος από Αιτωλικό Μεσολογγίου Γρηγόρης Π. Ευθυμίου.

- Μας δίνει πολύτιμες πληροφορίες για τον ναό που θεωρείται εθνικό μνημείο και κάνει λεπτομερή περιγραφή αυτού, στον 22ο τόμο του Αρχείου του Θρακικού και Γλωσσικού Θησαυρού, με αναφορά στο ιστορικό του θρησκευτικού αυτού κτίσματος και στην εικονογράφησή του. Σήμερα, χάρη στις προσπάθειές του η εκκλησιά αυτή, η κτισμένη το 1729 (18ο αι.), αποτελεί διατηρητέο πολιτισμικό αγαθό. Πρόκειται για μονόχωρο ναό χωρίς κίονες. Είναι και αυτός χαμηλός, όπως και οι προηγούμενοι που αναφέρθηκαν και το μεγαλύτερο μέρος του είναι μέσα στο έδαφος. Έχει δύο εισόδους, μια στην βόρεια πλευρά για τους άνδρες και μια στην δυτική πλευρά, για τις γυναίκες. Από την δυτική πλευρά ήταν και η κύρια είσοδος της εκκλησίας, κατά μήκος των τοίχων του κυρίου μέρους του ναού.

Υπάρχουν πολλές τοιχογραφίες στο εσωτερικό του που αναπαριστούν Αγίους, όπως είναι ο Άγιος Μερκούριος, οι Άγιοι Σέργιος και Βάκχος, ο Άγιος Μηνάς, ο Άγιος Νέστωρ κ.α. Η πιο χαρακτηριστική νωπογραφία που ξεχωρίζει, είναι του Αγίου Χριστοφόρου, που παρουσιάζεται με ζωόμορφο κεφάλι. Ο Άγιος Χρισόφορος με την τερατώδη αυτή μορφή υπήρχε ήδη πριν από την εικονομαχία (8ο και 9ο αιώνα). Απεικονίζεται με μακρύ και οξύ (μυτερό) ρύγχος, μακριά χαίτη στον αυχένα και μικρά αιχμηρά αυτιά. Πάντα σε στάση προφίλ. Στο ένα χέρι κρατά μια ράβδο και στο άλλο χέρι τον σταυρό του μαρτυρίου.

Ο ναός είναι γνωστός γι' αυτήν την εξαιρετική σπάνια αναπαράσταση του Αγίου Χριστοφόρου με το ζωόμορφο κεφάλι, πιθανόν σκύλου. Το εσωτερικό του μνημείου είναι κλειστό για το κοινό. Σήμερα λειτουργεί μόνον ως νεκροταφείο, ενώ στο παρελθόν λειτουργούσε ως ενοριακός ναός του χωριού.

IV. Η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου στον Δορίσκο Φερρών

Ιδιαίτερο ιστορικό και ανασκαφικό ενδιαφέρον παρουσιάζει ο αρχαιολογικός χώρος του Δορίσκου των Φερρών, όπως διαβάζουμε στο site www.feres.gr. Αυτός ο χώρος βρίσκεται σε μικρή απόσταση από τις εκβολές "του αργυρορρύτη" ποταμού Έβρου και αποτελεί οικισμό της Αλεξανδρούπολης. Αυτήν την περιοχή την αναφέρει στο 7ο βιβλίο του ο πατέρας της Ιστορίας Ηρόδοτος που ζει τον 5ο π.Χ. αιώνα με τα εξής: "Ο Δορίσκος της Θράκης είναι μια παραλία και μια μεγάλη πεδιάδα και αυτήν διασχίζει ένας μεγάλος ποταμός ο Έβρος και εντός αυτής της περιοχής έχει κτισθεί ένα βασιλικό τείχος, που φέρει το όνομα Δορίσκος και κει μέσα έχει εγκατασταθεί Περσική φρουρά, με αρχηγό τον Δαρείο…". Η περιοχή αυτή τα παλιά χρόνια ήταν των Κικόνων.

Επίσης μνημονεύει τον Δορίσκο και ο Διόδωρος ο Σικελιώτης, αρχαίος Έλληνας ιστορικός και συγγραφέας, ο οποίος ζει τον 1ο π.Χ. αιώνα.

- Αρκετά χρόνια μετά την καταστροφή του αρχαίου Δορίσκου, εμφανίζεται ένας νέος οικισμός, αυτός του παμπάλαιου Δορίσκου, στην αρχή μιας μικρής κοιλάδας. Αυτήν την κοιλάδα την διασχίζει ένα ρέμα που σήμερα ονομάζεται ρέμα της εκκλησιάς. Σύμφωνα με μαρτυρίες γερόντων ο οικισμός είχε 800 σπίτια, με τσαγκάρικο, ραφείο, σιδεράδικο, εργαστήριο χρυσού και ασημιού. Από τον οικισμό αυτό σώζονται σήμερα τα ερείπια της πολύ παλιάς εκκλησίας του Αγίου Δημητρίου, που χρονολογείται στο 1500 (16ος αι.) με 1600 (17ος αι. μ.Χ.). Το καμπαναριό της διατηρείται σε πολύ καλή κατάσταση και υπάρχει ακόμη ένα τμήμα του λιθόστρωτου δρόμου και τα θεμέλια του τείχους γύρω από την εκκλησία, σύμφωνα με το site gtp δηλ. Greek travel pages (=ελληνικές ταξιδιωτικές σελίδες). Στην αυλή της εκκλησίας έχει ταφεί το 1838 ο Μητροπολίτης Μαρωνείας Ιωαννίκιος ή "Φιλικός", ο οποίος καταγόταν από τον Δορίσκο. Ονομαζόταν "φιλικός", διότι είχε διατελέσει μέλος της Φιλικής Εταιρείας κατά την επανάσταση του 1821.

- Αξίζει να τονισθεί πως η εκκλησία του Αγίου Δημητρίου λειτούργησε στα χρόνια της Τουρκοκρατίας και ως κρυφό Σχολειό, με 52 μαθητές και έναν δάσκαλο. Ο δάσκαλος έπαιρνε 52 οθωμανικές λίρες τον χρόνο, από τις οποίες τις 25 τις έδινε η κοινότητα, ενώ τις υπόλοιπες τις παρείχε το Πατριαρχείο της Κωνσταντινουπόλεως, που είχε και την γενικότερη επιμέλεια της εκπαίδευσης στην περίοδο της Τουρκοκρατίας.

Συνεχίζεται στην έκδοση της 28^ης Μαρτίου με το Μέρος Γ’.