Ο Χρήστος Χρηστοβασίλης (1862 - 1937) και η Ξάνθη

Στο κείμενό μου θα αναφερθώ εισαγωγικά σε εργοβιογραφικό σημείωμα του Χρηστοβασίλη και στη συνέχεια θα προσεγγίσουμε τη σχέση του με την Ξάνθη

Μου είχε κάνει ιδιαίτερη εντύπωση η πληροφορία ότι ο ηπειρώτης γνωστός συγγραφέας και δημοσιογράφος Χρήστος Χρηστοβασίλης πήγε σε σχολείο της Ξάνθης, γύρω στα 1875. Αυτό το είχα ακούσει πολύ παλιά.

Το 1984 μελέτησα το βιβλίο της αείμνηστης θρακιώτισσας Καλλιόπης Παπαθανάση Μουσιοπούλου (1924 - 1993) «Ο Ηπειρώτης Χρ. Χρηστοβασίλης - Ιστορικά - Λοαγραφικά», εκδ. Πιτσιλός, Αθήνα, 1984, σελ. 168, που αναφέρει τις σπουδές της στην Ξάνθη (σελ.26-27).
Στο κείμενό μου θα αναφερθώ εισαγωγικά σε εργοβιογραφικό σημείωμα του Χρηστοβασίλη και στη συνέχεια θα προσεγγίσουμε τη σχέση του με την Ξάνθη.

Ο Χρήστος Χρηστοβασίλης (20 Ιουλίου 1862 - 21 Φεβρουαρίου 1937) γεννήθηκε στο χωριό Μικρό Σουλόπουλο Ιωαννίνων στον ποταμό Καλαμά, όταν η περιοχή ήταν ακόμη υπό οθωμανική κατοχή. Ως έφηβος έφυγε από το σχολείο για να συμμετάσχει στην Ηπειρώτικη Επανάσταση του 1878 και εντάχθηκε σε αντάρτικα σώματα στην περιοχή των Αγίων Σαράντα. Οι οθωμανικές αρχές τον συνέλαβαν δύο φορές και τον καταδίκασαν σε θάνατο, όμως κατάφερε και δραπέτευσε προς την απελευθερωμένη Ελλάδα. Το 1885 βρίσκεται στην Αθήνα, όπου και σπούδασε, συνέλεξε υλικό και εξέδωσε μεγάλο αριθμό έργων σχετικά με την ελληνική ιστορία.

Τον Δεκέμβριο του 1889 κέρδισε το λογοτεχνικό βραβείο της εφημερίδας Ακρόπολις για το έργο του Διηγήματα της Στάνης. Με το πέρας των Βαλκανικών Πολέμων το μεγαλύτερο μέρος της Ηπείρου εντάχθηκε στην Ελλάδα, δραστηριοποιήθηκε στα Ιωάννινα όπου και εξέδιδε την εφημερίδα Ελευθερία, ενώ το 1936 το πολιτισμικό περιοδικό Ηπειρωτικά Φύλλα. Ο Χρηστοβασίλης εκλέχθηκε δύο φορές βουλευτής Ιωαννίνων στο Ελληνικό Κοινοβούλιο, το 1926 και 1935.

Το έργο του Χρήστου Χρηστοβασίλη εμπνεόταν από την καθημερινότητα των παραδοσιακών και αγροτικών πληθυσμών της Ηπείρου, ενώ υπήρξε κύριος εκπρόσωπος της βουκολικής λογοτεχνίας εκείνης της εποχής. Έγραφε μόνο σε δημοτική γλώσσα, την οποία αποκαλούσε "Κοινή του μέλλοντος". Ολόκληρη η εργογραφία του Χρηστοβασίλη διακατέχονταν από πατριωτικό αίσθημα ενάντια στον οθωμανικό ζυγό. Το αρχείο του σώζεται σε απογόνους του στην Πάτρα.

Κύρια έργα του ήταν: Διηγήματα της Στάνης - Διηγήματα της ξενιτιάς - Διηγήματα του μικρού σκολειού - Απομνημονεύματα μιας ζωής - Η αγάπη - Τριλογία - Η όμορφη νύφη - Οι θερίστρες - Ο ερωτόληπτος υποδηματοποιός - Αγώνες του Σουλίου - Για την πατρίδα - Η Ήπειρος γεωγραφικώς και εθνολογικώς από των αρχαιοτάτων χρόνων μέχρι σήμερον - Ηπειρωτικά παραμύθια

*
Βασισμένοι σε δύο πηγές, θα αναφερθούμε στη σχέση του Χρηστοβασίλη με την Ξάνθη.
Η Δροσιά Κατσίλα, στη Διδακτορική της Διατριβή, Ο Βίος και το Έργο του Χρήστου Χρηστοβασίλη - Γραμματολογική και Αρχειακή Μελέτη, Ιωάννινα, 2004, αναφέρει:

«Αργότερα φοίτησε στη Ζίτσα στο αλληλοδιδακτικό σχολείο, το οποίο αναγκάστηκε να εγκαταλείψει λόγω της βαναυσότητας του δασκάλου του. Από εκεί πήγε στην Κρετσούνιτσα, μετά στην Ξάνθη με το καραβάνι του Φετάνη, στον αδελφό του πατέρα του Σπυράκη Βασιλείου, ο οποίος τότε ήταν διευθυντής του Μονοπωλίου των Καπνών και ενοικιαστής της δεκάτης στο τουρκικό δημόσιο. Στην Ξάνθη τελείωσε το Σχολαρχείο. Επειδή όμως δεν υπήρχε Γυμνάσιο, ο θείος του αναγκάστηκε να τον στείλει στη Σμύρνη, στο σπίτι του, όπου φοίτησε στην Ευαγγελική Σχολή της Σμύρνης» (σελ. 86).

Στον τόμο «Ξάνθη, Η πόλη με τα χίλια χρώματα», επιμέλεια Δ. Α. Μαυρίδης, Δήμος Ξάνθης ΠΑΚΕΘΡΑ,2007, στο άρθρο «Η εκπαίδευση στην Ξάνθη» του Κώστα Χατζόπουλου πληροφορούμαστε ότι στην πόλη κατά την περίοδο 1870 - 1913 «λειτουργούσαν τα εξής σχολεία: έξι ελληνικά ως τη δεκαετία του 1880 και επτά μετά το 1890· δύο και, αργότερα, τρία οθωμανικά· ένα βουλγαρικό και πιθανότατα ένα αρμενικό. Από τα ελληνικά σχολεία, το ένα ήταν ‘Αρρεναγωγείο’ (ονομαζόταν και ‘Ημιγυμνάσιο’) με πέντε τάξεις (προφανώς οι τρεις πρώτες τάξεις αντιστοιχούσαν στο τριτάξιο ‘Ελληνικό Σχολείο’ και οι δύο τελευταίες στο τετρατάξιο ‘Γυμνάσιο’ της εποχής), ένα ‘Παρθεναγωγείο’ […], ένα τετρατάξιο δημοτικό για αγόρια από 8 ως 12 ετών, το οποίο στις πηγές χαρακτηρίζεται ως ‘προπαρασκευαστικό’ και ως ‘ιδρυμένο και χρηματοδοτούμενο από τον ευεργέτη της πόλης Μιχαήλ Ματσίνη’, καθώς και τρία σχολεία ‘ελβετικού συστήματος για παιδιά από 4 ως 9 ετών’» (σελ.51).

Διαπιστώνουμε ότι η Ξάνθη διέθετε ικανό εκπαιδευτικό δίκτυο, γεγονός που προσέλκυε μαθητές και από άλλες περιοχές του υπόδουλου ελληνισμού.