Αξιολόγηση, υπερφορολόγηση παραγωγικής βάσης, άρση μονιμότητας: Το σχέδιο υποταγής με δημοκρατικό προσωπείο

Στην πρώτη γραμμή, οι εκπαιδευτικοί. Δαιμονοποιημένοι ως «βολεμένοι», «ανίκανοι» ή «τεμπέληδες». Έτσι, η αξιολόγηση εμφανίζεται όχι ως εργαλείο βελτίωσης, αλλά ως μέσο εξαναγκασμού. Χωρίς διάλογο, χωρίς στήριξη, χωρίς επιμόρφωση. Μόνο έλεγχος

Όταν ένα πολιτικό σχέδιο θέλει να επιβληθεί χωρίς αντιδράσεις, χρειάζεται πρώτα να εξουδετερώσει κοινωνικά τον «αντίπαλο». Να τον εμφανίσει ως προνομιούχο, διεφθαρμένο, αργόσχολο, αντιπαραγωγικό. Να πείσει την κοινωνία ότι η αποδόμησή του είναι όχι απλώς αναγκαία, αλλά δίκαιη. Και ύστερα, να προχωρήσει αθόρυβα στη θεσμική κατεδάφιση. Στην Ελλάδα του 21ου αιώνα, αυτό το μοντέλο εφαρμόζεται συστηματικά, ψυχρά, χειρουργικά.

Αν παρατηρήσει κανείς τη ρητορική των τελευταίων ετών, θα διακρίνει μια πανομοιότυπη ακολουθία: «μεταρρύθμιση», «αξιολόγηση», «εκσυγχρονισμός». Όροι φαινομενικά προοδευτικοί, που όμως κρύβουν πολιτικές επιλογές ελέγχου, πειθάρχησης και υποταγής. Αυτό που παρουσιάζεται ως «αναγκαίος εκσυγχρονισμός» είναι στην πραγματικότητα ένα πλέγμα εξουσίας που διαλύει θεσμούς, αποδυναμώνει συλλογικότητες και υποτιμά επαγγελματικές ομάδες.

Το πολιτικό σχέδιο:
Ενοχοποίηση → Επικοινωνιακή αποδόμηση → Αποδοχή
→ Νομιμοποίηση
Το σενάριο είναι πάντα το ίδιο:
Ενοχοποίηση - ο εκπαιδευτικός είναι τεμπέλης, ο γιατρός λαδώθηκε, ο ελεύθερος επαγγελματίας φοροδιαφεύγει.

Επικοινωνιακή αποδόμηση - τα ΜΜΕ αναπαράγουν στερεότυπα, think tanks κατασκευάζουν ενοχές, και οι πολιτικοί φέρνουν «λύσεις».

Αποδοχή - η κοινωνία, εξαντλημένη, συμφιλιώνεται με το αφήγημα: «κάτι έπρεπε να γίνει».
Νομιμοποίηση - τα μέτρα γίνονται νόμος, οι αντιδράσεις αφομοιώνονται, το αυταρχικό περνά ως μεταρρυθμιστικό.

Δεν πρόκειται για βελτίωση. Πρόκειται για πειθαρχική επιβολή. Όχι πρόοδος - υποταγή.

Η κοινωνία σε εσωτερική σύγκρουση - «Διαίρει και βασίλευε»
Μέρος αυτής της στρατηγικής είναι η σκόπιμη πόλωση μεταξύ κοινωνικών και επαγγελματικών ομάδων. Ο δημόσιος υπάλληλος παρουσιάζεται ως βολεμένος, ο ιδιωτικός υπάλληλος ως εκμεταλλευμένος, ο ελεύθερος επαγγελματίας ως φοροφυγάς. Καλλιεργείται η εντύπωση ότι τα συμφέροντά τους είναι αντικρουόμενα - ενώ στην πραγματικότητα είναι κοινά: αξιοπρεπείς συνθήκες δουλειάς, κοινωνική ασφάλιση, δικαιοσύνη. Η διαίρεση δεν είναι σύμπτωμα, είναι μέθοδος. Όσο στρέφεται ο ένας απέναντι στον άλλον, κανείς δεν στρέφεται απέναντι στην εξουσία.

Εκπαιδευτικοί: από λειτουργοί, ύποπτοι
Στην πρώτη γραμμή, οι εκπαιδευτικοί. Δαιμονοποιημένοι ως «βολεμένοι», «ανίκανοι» ή «τεμπέληδες». Έτσι, η αξιολόγηση εμφανίζεται όχι ως εργαλείο βελτίωσης, αλλά ως μέσο εξαναγκασμού. Χωρίς διάλογο, χωρίς στήριξη, χωρίς επιμόρφωση. Μόνο έλεγχος.

Η αντίθεση με τα σκανδιναβικά μοντέλα που παρουσιάζονται ως πρότυπαεκπαίδευσης, είναι χαοτική. Στη Φινλανδία, τη Σουηδία, τη Νορβηγία, η αξιολόγηση βασίζεται σε εμπιστοσύνη, συνεργασία και συνεχή στήριξη. Ενσωματώνεται στο παιδαγωγικό έργο, όχι ως τιμωρία, αλλά ως διάλογος. Είναι εργαλείο εξέλιξης. Εδώ, είναι εργαλείο συμμόρφωσης και απαξίωσης.

Και έπειτα έρχεται το «νέο φρούτο»: η άρση της μονιμότητας. Μια θεσμική εγγύηση που διασφαλίζει ανεξαρτησία από κομματικές πιέσεις, καταργείται στο όνομα της
«αποτελεσματικότητας». Αυτό που εγκαθιδρύεται είναι ένα τοπίο ανασφάλειας και εξάρτησης. Ένας δημόσιος τομέας στο έλεος της πολιτικής ηγεσίας.

Η σχολική τάξη ως καθρέφτης της κοινωνίας
«Κύριε, είστε άχρηστος. Τζάμπα σας πληρώνουμε». «Το σχολείο είναι άχρηστο γενικά». Αυτά δεν τα άκουσα από τρολ στο διαδίκτυο. Τα άκουσα στην τάξη, από μαθητές μου. Παιδιά 15 ετών. Δεν θύμωσα. Λυπήθηκα. Όχι γιατί αμφισβητήθηκε ο ρόλος μου. Αλλά γιατί το σχέδιο πέτυχε. Είμαι εκπαιδευτικός με δύο μεταπτυχιακά και ένα διδακτορικό. Δεν το αναφέρω για να αυτοπροβληθώ, αλλά για να δείξω πως η προσπάθεια είναι υπαρκτή. Κι όμως, για αυτά τα παιδιά - αθώα θύματα ενός συστήματος που τα εκπαίδευσε να περιφρονούν κάθε τι δημόσιο - όλοι είμαστε άχρηστοι. Αυτή η απαξίωση γίνεται θυμός. Και ο θυμός, βία. Όχι επειδή τα παιδιά είναι «κακομαθημένα», αλλά επειδή ζουν σε έναν κόσμο που τα εγκατέλειψε πριν τα εμπιστευτεί.Η σχολική βία δεν είναι έλλειμμα πειθαρχίας, αλλά αντανάκλαση κοινωνικής και θεσμικής αποσταθεροποίησης. Η κρατική απάντηση - ενίσχυση επιτήρησης, αυστηροποίηση ποινών, πειθαρχικά μέτρα - βασίζεται σε μια παρωχημένη λογική ελέγχου.

Δεν επιστρέφουμε στα ωμά αυταρχικά μέτρα της δεκαετίας του ’50. Αντί γι’ αυτό, βλέπουμε την εκλεπτυσμένη εκδοχή τους. Η γλώσσα έγινε "παιδαγωγική", τα μέσα τεχνικά, αλλά ο στόχος παραμένει ίδιος: η συμμόρφωση. Στη θέση της ράβδου μπήκε η αξιολόγηση• στη θέση της διαπόμπευσης, ο «σχολικός κανόνας». Το πλαίσιο δείχνει σύγχρονο, αλλά ο πυρήνας παραμένει κατασταλτικός.Η ιδέα πως το παιδί μαθαίνει μέσα από την τιμωρία συνεχίζει να αναπαράγεται, απλώς ντυμένη αλλιώς. Πολλοί ακόμη το πιστεύουν: «αν δεν πάθει, δεν θα μάθει». Μόνο που αυτό που παθαίνει το παιδί - δεν το ξεχνάει. Το κουβαλάει. Και δεν μαθαίνει σεβασμό. Μαθαίνει φόβο. Κι ο φόβος, γεννά αντίδραση. Όταν δεν μπορεί να εκφραστεί, μετατρέπεται σε θυμό. Και όταν συσσωρεύεται, γίνεται βία. Αυτό δεν είναι παιδαγωγική. Είναι κύκλος αναπαραγωγής της ίδιας παθογένειας

Οι βιοπαλαιστές ως ύποπτοι
Στο ίδιο σχέδιο εντάσσονται και οι ελεύθεροι επαγγελματίες. Και αυτή η στοχοποίηση δεν ήταν ατύχημα· ήταν πολιτική απόφαση. Δεν ξεχνάμε τις πρόσφατες δηλώσεις του Υπουργείου Οικονομικών, που παρουσίασε συλλήβδην τους ελεύθερους επαγγελματίες ως φοροφυγάδες, χωρίς να εξετάσει ούτε γιατί, ούτε πώς επιβιώνουν.Ακολούθησε η τεκμαρτή φορολόγηση. Δεν πληρώνεις για αυτά που κερδίζεις, αλλά για όσα πιστεύει το κράτος ότι θα έπρεπε να κερδίζεις. Αν δεν συμφωνείς, πρέπει να αποδείξεις την αθωότητά σου.Το αποτέλεσμα: εξαθλίωση. Οικονομική, κοινωνική, ψυχολογική. Οι μικρομεσαίοι φεύγουν από την αγορά, οι πολυεθνικές επεκτείνονται.Αυτό δεν είναι εξυγίανση. Είναι στρατηγική αποδόμησης της παραγωγικής βάσης, ώστε να παραδοθεί στο οργανωμένο κεφάλαιο.

Γιατί τα κάνουν όλα αυτά; Γιατί η εξουσία δεν είναι ουδέτερη. Η εξουσία σήμερα είναι ενσωματωμένη στην επιχειρηματικότητα. Δεν λειτουργεί ως προστάτης των αδυνάτων, αλλά ως επιταχυντής συμφερόντων. Όχι, η επιχειρηματικότητα δεν είναι ο εχθρός. Αντιθέτως - είναι δύναμη δημιουργίας. Όμως, όταν συγχέεται με την κρατική εξουσία, τότε η δημοκρατία υπονομεύεται. Όπως στην πρόσφατη τροπολογία που πέρασε σιωπηλά, επιτρέποντας σε συγγενείς πολιτικών να κατέχουν offshore εταιρείες. Το θεσμικό προσωπείο κρύβει την πλήρη απουσία λογοδοσίας. Κι όμως, αυτοί που αυτοαποκαλούνται «πατριώτες» ξεχνούν ακόμη και τον Πλάτωνα. Στην Πολιτεία, ο Σωκράτης το λέει ξεκάθαρα: ο αληθινός ηγέτης δεν κυβερνά για τον εαυτό του, αλλά για το καλό των πολιτών. Όποιος κυβερνά με γνώμονα το ίδιον όφελος, είναι τύραννος, όχι κυβερνήτης. Και η τυραννία, όσο κι αν ντύνεται με θεσμικά ρούχα, παραμένει πάντα το ίδιο πράγμα: άρνηση της δημοκρατίας.

Τέμπη: Όταν ούτε οι νεκροί δεν αλλάζουν τίποτα
Η τραγωδία των Τεμπών έδειξε τη γύμνια του κρατικού μηχανισμού. Οι ευθύνες εξαερώθηκαν. Ο σταθμάρχης έγινε ασπίδα. Το έγκλημα παρουσιάστηκε ως «συγκυρία». Η κοινωνία αποπροσανατολίστηκε.Αν ούτε οι νεκροί δεν φέρνουν ρήξη, τότε έχουμε παραδοθεί. Ελπίζω να διαψευστώ.

Δεν θα επεκταθώ περισσότερο. Όχι από αδιαφορία, αλλά από σεβασμό. Γιατί ο πόνος εκείνων που έμειναν πίσω δεν προσφέρεται για ρητορική· και γιατί κάποιες πληγές, όσο τις αγγίζεις, τόσο ματώνουν.

Ο πολίτης ύποπτος - η εξουσία αλάνθαστη
Η εξουσία μιλά συνεχώς για ατομική ευθύνη. Μας καλεί να «βελτιωθούμε», να «προσπαθήσουμε», να «αναλάβουμε τις συνέπειες». Μα για τη δική της ευθύνη, ποτέ λόγος.Ο πολίτης γίνεται ύποπτος εκ προοιμίου: πρέπει να αποδείξει ότι δεν είναι τεμπέλης, ανίκανος, φοροφυγάς. Η εξουσία, αντίθετα, παραμένει στο απυρόβλητο.Ένα κράτος που πειθαρχεί τους πολλούς και εξυπηρετεί τους λίγους δεν είναι κράτος δικαίου. Είναι μηχανή αναπαραγωγής ανισότητας.Η πρόσφατη διάλυση του ΟΠΕΚΕΠΕ, μετά από σκάνδαλα με παράνομες αγροτικές επιδοτήσεις και παρεμπόδιση ελέγχων από την Ευρωπαϊκή Εισαγγελία, αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα. Αντί για διαφάνεια και λογοδοσία, η κυβέρνηση επέλεξε να ενσωματώσει τις λειτουργίες του οργανισμού στην ΑΑΔΕ, μεταθέτοντας το πρόβλημα χωρίς να το επιλύει (πηγή: Ναυτεμπορική, 20/5/2025).

Παράλληλα, η υπογραφή σύμβασης για την εκχώρηση του DNA 100.000 νεογνών σε ιδιωτικές εταιρείες, χωρίς διαφάνεια και δημόσια διαβούλευση, εγείρει σοβαρά ερωτήματα για την προστασία των προσωπικών δεδομένων και την ηθική της βιοτεχνολογίας. Η αντίδραση 195 επιστημόνων που ζητούν την ακύρωση της σύμβασης δείχνει την ανησυχία της επιστημονικής κοινότητας (πηγή: Εφημερίδα των Συντακτών, 23/5/2025).

Αυτά τα παραδείγματα αποκαλύπτουν ένα μοτίβο όπου η εξουσία αποφεύγει τη λογοδοσία, ενώ ο πολίτης αντιμετωπίζεται ως ύποπτος. Η επίκληση της «ατομικής ευθύνης» χρησιμοποιείται ως εργαλείο αποπροσανατολισμού, αποκρύπτοντας τις συστημικές ευθύνες και αποτυχίες.

Συμπέρασμα - Ο έλεγχος ως υποκατάστατο της πολιτικής
Το σύνολο των μέτρων που εφαρμόζονται - αξιολόγηση χωρίς διάλογο, υπερφορολόγηση της παραγωγικής βάσης, άρση της μονιμότητας, αποδόμηση των θεσμών - δεν αποτελούν τεχνικές παρεμβάσεις. Είναι τα συστατικά μιας συνεκτικής στρατηγικής αναδιοργάνωσης της κοινωνίας με όρους συμμόρφωσης, ελέγχου και πειθάρχησης. Πρόκειται για μια πολιτική που παρουσιάζεται με το ένδυμα της μεταρρύθμισης, αλλά στηρίζεται στη λογική της επιβολής.

Η εξουσία υιοθετεί τον μανδύα της τεχνοκρατίας, προβάλλεται ως ουδέτερη και «αναγκαία», την ώρα που βλέπει τον πολίτη όχι ως υποκείμενο δικαιωμάτων, αλλά ως μονάδα προς καταγραφή, αξιολόγηση και διαχείριση. Και όταν η διακυβέρνηση παύει να στοχεύει στο κοινό συμφέρον και περιορίζεται στην αυτοσυντήρηση της ίδιας της εξουσίας, τότε δεν έχουμε δημοκρατία. Έχουμε μια διοίκηση χωρίς λογοδοσία, μια εξουσιαστική τεχνολογία χωρίς ηθική πυξίδα. Δεν κυβερνούν - διαχειρίζονται υπηκόους. Και αυτή η μετάλλαξη δεν χρειάζεται βία. Επιβάλλεται με συναίνεση. Με «μεταρρυθμίσεις», με τεχνοκρατικό λόγο, με φόβο και κόπωση. Δεν κραυγάζει· ψιθυρίζει. Δεν επιβάλλει· πείθει. Και ο πολίτης, χωρίς να το καταλάβει, δεν φυλακίζεται - απλώς συμμορφώνεται, αποδέχεται, και κάποια στιγμή, παύει να ρωτά.

Διαλέγουμε, λοιπόν, τι θέλουμε.
Μα να θυμόμαστε: ακόμη κι αυτή η επιλογή ίσως δεν είναι δική μας - αλλά προϊόν ενός σχεδίου που μας έμαθε τι να θέλουμε.

*Ο Γεώργιος Α. Σουλιώτης
είναι εκπαιδευτικός διδάκτωρ του Δημοκρίτειου Πανεπιστημίου Θράκης με ερευνητικό έργο στα εφαρμοσμένα μαθηματικά και την ασαφή λογική