Ο Μητροπολίτης Μαρωνείας & Κομοτηνής για την Θεολογία

Την Τρίτη 30 Σεπτεμβρίου ο Μητροπολίτης Μαρωνείας & Κομοτηνής κκ Παντελεήμων παρουσίασε την εισήγησή του με θέμα: «Η επέτειος 100 χρόνων από την ίδρυση του περιοδικού Θεολογία: μία τιμή για το παρελθόν - μία τομή για το μέλλον» κατά την Δ’ Συνεδρία του Β’ Διεθνούς Επιστημονικού Συνεδρίου του περιοδικού «ΘΕΟΛΟΓΙΑ»: «Η Ορθόδοξη θεολογία και η “οντολογία” της τεχνολογίας: ανθρωπολογικές, πολιτικές, οικονομικές, κοινωνικές και πολιτισμικές συνέπειες», που διοργάνωσε η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, με αφορμή την συμπλήρωση 100 ετών από την ίδρυση του περιοδικού «Θεολογία».

Ακολουθεί με τη μορφή άρθρου ολόκληρη η εισήγηση του Μητροπολίτη.

«Η επέτειος 100 χρόνων από την ίδρυση του περιοδικού Θεολογία: Μία τιμή για το παρελθόν - μία τομή για το μέλλον»
Όταν, το 1923, η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος ίδρυε το περιοδικό Θεολογία, η Ευρώπη έβγαινε από την άβυσσο του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου• ενός πολέμου που σήμανε το τέλος του λεγόμενου «παλαιού κόσμου» και την αρχή μιάς αβέβαιης και ριζικά μεταβαλλόμενης εποχής. Η Ελλάδα, την ίδια ώρα, βίωνε τη δραματική εμπειρία της Μικρασιατικής Καταστροφής. Εκατοντάδες χιλιάδες πρόσφυγες άλλαξαν τον κοινωνικό ιστό• η πολιτική ζωή βρισκόταν σε ένταση• και η πνευματική ατμόσφαιρα γέμιζε από ερωτήματα για την πορεία του έθνους και τον ρόλο της Εκκλησίας.

Ολόκληρος ο πολιτισμικός και ανθρωπολογικός ορίζοντας έμοιαζε να μετατοπίζεται. Ήταν μια στιγμή όπου τα θεμέλια των βεβαιοτήτων σείονταν. Και ήταν ακριβώς τότε που η Εκκλησία της Ελλάδος, με διορατικότητα και υψηλό θεολογικό αίσθημα ευθύνης, ίδρυσε το επιστημονικό περιοδικό Θεολογία. Το περιοδικό που λειτούργησε ως χώρος συνάντησης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με την ακαδημαϊκή έρευνα, ως γέφυρα ανάμεσα στην παράδοση και στη σύγχρονη αναζήτηση.

Έναν αιώνα αργότερα, η συμπλήρωση της εκατονταετίας του περιοδικού Θεολογία συμπίπτει και πάλι με μια περίοδο γεμάτη προκλήσεις και αβεβαιότητες. Όπως τότε, έτσι και σήμερα, βιώνουμε το τέλος μιας εποχής και την αρχή μιας νέας. Η ύστερη νεωτερικότητα, η μετανεωτερικότητα, χαρακτηρίζεται από ραγδαίες τεχνολογικές εξελίξεις, από την επέκταση της ψηφιακής και άυλης πραγματικότητας, από την αμφισβή­τηση κάθε σταθερού νοήματος• και, ταυτόχρονα, από μια σιωπηλή αλλά βαθιά υπαρξιακή αγωνία.

Ο σύγχρονος άνθρωπος, φαινομενικά κορεσμένος από πληροφορία, συνεχίζει να αναζητεί απαντήσεις σε θεμελιώδη ερωτήματα για το νόημα της ζωής, την ταυτότητα, τον θάνατο και την ελευθερία• ερωτήματα που η νεωτερικότητα είχε υποσχεθεί ότι θα λυθούν με την πρόοδο της επιστήμης και της τεχνολογίας, χωρίς ωστόσο η υπόσχεση αυτή να έχει επαληθευθεί. Στην πραγματικότητα, όσο περισσότερο εξελίσσονται τα τεχνολογικά μέσα, τόσο βαθύτερη γίνεται η αγωνία για το περιεχόμενο, τον προσανατολισμό και το νόημα της ύπαρξης.

Μέσα σ’ αυτήν τη μεταβατική και εν πολλοίς χαώδη ατμόσφαιρα, η Εκκλησία της Ελλάδος έλαβε την πρωτοβουλία να τιμήσει, το 2023, την εκατονταετηρίδα του περιοδικού Θεολογία με ένα διεθνές επιστημονικό συνέδριο, που είχε τον τίτλο: «Η Ορθόδοξη Θεολογία εν πορεία στην άυλη πραγματικότητα της ύστερης νεωτερικότητας». Το συνέδριο αυτό δεν ήταν μια απλή επετειακή εκδήλωση, αλλά πραγματικά μια τομή. Για πρώτη φορά μια Εκκλησία, στο σύνολο του ορθόδοξου κόσμου αλλά και πέραν αυτού, επιχείρησε να προσεγγίσει την τεχνολογία σφαιρικά και διεπιστημονικά, να μην περιοριστεί στη φαινομενολογία της τεχνολογικής πραγματικότητας, αλλά να διερευνήσει και την ουσία της, και να αρθρώσει θεολογικό λόγο για την άυλη πραγματικότητα και τα υπαρξιακά και οντολογικά διλήμματα της εποχής μας.

Δεν θα ήταν υπερβολή να μιλήσουμε για παγκόσμια πρωτοτυπία. Με μια πρόχειρη έρευνα, διαπιστώνουμε ότι κατά την περίοδο 2020-2023 στην Ελλάδα και διεθνώς διεξήχθησαν 11 συνέδρια και συναντήσεις, που διοργανώθηκαν από πανεπιστήμια, κυβερνητικούς φορείς και διάφορα διεθνή fora, αφιερωμένα σε συγκεκριμένα ζητήματα τεχνολογικού περιεχομένου, όπως π.χ. κυβερνοασφάλεια, χρήση της τεχνητής νοημοσύνης, πολιτικές διαδικτύου και ανθρώπινα δικαιώματα, ψηφιακή κοινωνία και ιδιωτικότητα κ.ά.

Όμως, το Α’ Διεθνές Συνέδριο του περιοδικού Θεολογία, το 2023, δεν εστίασε σε μία όψη της τεχνολογικής πραγματικότητας, ούτε περιορίστηκε στη γενική θεώρηση των τεχνολογικών προκλήσεων. Αναδείχθηκε σε πεδίο πρωτότυπης θεολογικής διερεύνησης, με σφαιρική κάλυψη του θέματος και προσπάθεια να αναπτυχθεί τόσο σε βάθος όσο και οριζοντίως. Οι θεματικοί του άξονες προσέγγισαν, με τρόπο σπάνιας εμβάθυνσης, ζητήματα όπως: η ερμηνεία της πατερικής παραδόσεως στον ορίζοντα του μετανθρωπισμού• η εμπειρία του ανθρωπίνου σώματος σε συνθήκες ψηφιακής πραγματικότητας• η τεχνητή νοημοσύνη και το ερώτημα της εικόνας του Θεού• η λατρευτική πράξη της Εκκλησίας μπροστά σε μορφές εικονικής συμμετοχής• η εκκλησιολογία στο μετανεωτερικό πολιτισμικό πεδίο• η οντολογία της τεχνικής και ο μετασχηματισμός του ανθρώπινου χρόνου.

Αυτά τα θέματα δεν είναι απλώς θεωρητικά• αγγίζουν τον πυρήνα της χριστιανικής εμπειρίας. Τί σημαίνει να είσαι πρόσωπο μέσα σε έναν κόσμο όπου η εικόνα μπορεί να κατασκευαστεί και να πολλαπλασιαστεί απεριόριστα; Τί σημαίνει κοινότητα σε ένα περιβάλλον όπου η σχέση τείνει να αντικατασταθεί από τη διασύνδεση; Τί σημαίνει σώμα και ελευθερία σε έναν κόσμο που ονειρεύεται την υπέρβαση της σάρκας μέσω της τεχνολογίας;

Το ιδιαίτερο θεολογικό βάρος αυτών των προβληματισμών έγκειται στο ότι δεν προσέγγισαν την τεχνολογία ως απλό εργαλείο, αλλά ως φορέα ανθρωπολογικών και σωτηριολογικών παραμορφώσεων - και συγχρόνως ως πρόκληση για την Εκκλησία να διατυπώσει εκ νέου την κλήση της προς το πρόσωπο. Ιδιαιτέρως ενδιαφέρουσα υπήρξε η σαφής διατύπωση, εκ μέρους ορισμένων εισηγητών, ότι το πρόβλημα της τεχνολογίας δεν έγκειται πρώτιστα στην καλή η την κακή της χρήση• διότι αυτή η προσέγγιση παραμένει στην επιφάνεια. Το ερώτημα είναι βαθύτερο: τι είναι η τεχνολογία καθ’ εαυτήν, τι αντιλήψεις μεταδίδει, ποια ανθρωπολογία και ποια κοσμολογία εκφράζει.

Στις εισηγήσεις διακρίθηκε βαθύτατη πίστη ότι η Εκκλησία δεν μπορεί να σιωπά, ούτε να αρκείται σε ηθικολογικές αποτιμήσεις. Καλείται, αντιθέτως, να οριοθετήσει θεολογικά την ελπίδα, να διατηρήσει το μυστήριο του προσώπου ως αναφορά στην ελευθερία, και να μαρτυρήσει την εσχατολογική δυναμική της σάρκωσης, σε έναν κόσμο που συχνά αρνείται τη σάρκα.

Εκείνο το Συνέδριο - και το τονίζουμε αυτό με έμφαση - δεν αποτέλεσε απολογισμό του παρελθόντος, αλλά προφητική μαρτυρία για το μέλλον. Έφερε στο φως τη δυνατότητα και την ευθύνη της Ορθόδοξης Θεολογίας να αρθρώσει λόγο όχι απλώς ορθό, αλλά ουσιώδη• λόγο που να μπορεί να συνομιλήσει με τον κόσμο όχι μέσα από την αμυντικότητα, αλλά από τη δύναμη της ελπίδας και της σωτηριολογικής μαρτυρίας.

Το περιοδικό Θεολογία, όλα αυτά τα χρόνια, υπήρξε όχι απλώς έκδοση, αλλά χώρος. Χώρος συνάντησης της εκκλησιαστικής εμπειρίας με την ακαδημαϊκή έρευνα• της πατερικής σοφίας με τον σύγχρονο θεολογικό στοχασμό. Στις σελίδες του φιλοξενήθηκαν μεγάλοι θεολόγοι του 20ου αιώνα, μελετητές που άφησαν ανεξίτηλο αποτύπωμα στη θεολογική επιστήμη και στη ζωή της Εκκλησίας. Με τα δύο συνέδρια που διοργανώθηκαν για να τιμηθεί η εκατονταετηρίδα του, το περιοδικό τιμά το λαμπρό παρελθόν του και παράλληλα ανοίγει νέους δρόμους θεολογικού προβληματισμού αναφορικά με την σύγχρονη πραγματικότητα του ασώματου, άυλου, ψηφιακού κόσμου. Ενώπιον αυτής της πραγματικότητας, τίθενται καίρια ερωτήματα όπως: τι μαρτυρία είμαστε έτοιμοι να καταθέσουμε για το μέλλον; Πώς η Εκκλησία θα υπερβεί τον πειρασμό της αυτάρκειας και θα παραμείνει τόπος πρόσκλησης, κοινωνίας και μεταμορφωτικής συνάντησης; Πώς η θεολογία θα παραμείνει ζωντανή και δημιουργική, έτοιμη να διαλεχθεί με την εποχή χωρίς να χάνει την εσχατολογική της ταυτότητα;

Η Εκκλησία δεν δαιμονοποιεί την τεχνολογία, ούτε επαγγέλλεται την καταστροφή της. Γνωρίζουμε καλά ότι ζούμε σε μια τεχνολογική πραγματικότητα από την οποία δεν μπορούμε να διαφύγουμε• ούτε θα ήταν θεολογικά ή ποιμαντικά υπεύθυνο να επιχειρήσουμε να την παρακάμψουμε. Εκείνο όμως που η Εκκλησία καλείται να επιτελέσει είναι η καλλιέργεια της επίγνωσης• η ανάδειξη των ανθρωπολογικών, εκκλησιολογικών και σωτηριολογικών συνεπειών που φέρει η τεχνολογία όταν λειτουργεί ως απόλυτο πλαίσιο αναφοράς. Ποιές είναι οι αντιλήψεις που μεταδίδει η τεχνολογία για το ανθρώπινο πρόσωπο; Πώς επηρεάζει τις σχέσεις; Τί αλλοίωση επιφέρει στην εμπειρία του χρόνου, του τόπου και των ορίων; Σε αυτά τα ερωτήματα, η Εκκλησία δεν καλείται να απαντήσει με τεχνικές η ρυθμιστικές οδηγίες• αλλά να αντιπροτείνει έναν τρόπο ύπαρξης.

Και τούτο διότι ο σωτηριολογικός και εσχατολογικός της λόγος μπορεί να σταθεί ως αντίβαρο στην τεχνολογική φαντασίωση της υπέρβασης και της αθανασίας. Μπορεί να δείξει ότι η ελευθερία δεν βρίσκεται στην απεριόριστη δυνατότητα, αλλά στη σχέση. Ότι η αλήθεια δεν είναι δεδομένο, αλλά πρόσωπο. Ότι η αιωνιότητα δεν είναι τεχνολογικό επίτευγμα, αλλά δωρεά του Θεού.

Σε αυτόν τον ορίζοντα, το περιοδικό Θεολογία καλείται να συνεχίσει και να προχωρήσει. Όχι ως μνημείο του παρελθόντος, αλλά ως εργαστήριο νοήματος για το αύριο• ως βήμα θεολογικού λόγου που συνομιλεί με τον κόσμο χωρίς φόβο, αλλά με αλήθεια και ελπίδα.

Αδελφοί,
Αν το 1923 η Θεολογία γεννήθηκε μέσα από στάχτες, το 2023 και το 2025 μας βρίσκουν μέσα στη σιωπηλή αγωνία των pixels και των δεδομένων. Αλλά η Εκκλησία γνωρίζει να μιλά με τη γλώσσα της Ανάστασης• γνωρίζει ότι το σκοτάδι δεν είναι ο τελευταίος λόγος• ότι η αλήθεια δεν είναι σύνολο πληροφοριών• είναι ο Λόγος ο σαρκωθείς, ο υπέρ ων ετέχθη, απέθανε και Ανέστη.

Και αυτός ο Λόγος είναι που θεμελιώνει τη Θεολογία - χθες, σήμερα και πάντοτε.