Ένα διάλειμμα με μουσική: σκέψεις πριν τις Πανελλήνιες

Γράφουν οι φιλόλογοι του Φροντιστηρίου 2001 - ΟΡΟΣΗΜΟ: Μαρία Λιπορδέζη- Βάσω Δεμίρη - Δήμητρα Πετρίνη.

Με αφορμή το «Αφιερωματικό έτος Μίκη Θεοδωράκη» και την επικείμενη εξέταση στη Νεοελληνική Γλώσσα και Λογοτεχνία, ετοιμάσαμε για τους μαθητές ένα υλικό στοχασμού για τη μουσική ως βίωμα, ελπίδα και παρηγοριά.

Ίσως, αυτές τις μέρες, η μουσική να είναι ένας τρόπος να μείνουμε παρόντες, ήρεμοι, συντονισμένοι με κάτι πιο βαθύ από την αγωνία της επίδοσης.

Μέσα στην εντατική προετοιμασία και την πίεση της ύλης, η τέχνη παραμένει παρούσα. Όχι ως διακοσμητικό στοιχείο, αλλά ως ουσία· ως χώρος στοχασμού, ως δυνατότητα βαθύτερης κατανόησης του εαυτού και του κόσμου.

Η μουσική λειτουργεί ως εσωτερική συνομιλία. Είναι παρηγοριά στις δυσκολίες, είναι συντροφιά στη μοναξιά, είναι καθρέφτης της σκέψης. Για πολλούς μαθητές μας, η μουσική είναι το soundtrack της προετοιμασίας τους – ένα καταφύγιο στις στιγμές κόπωσης ή άγχους.

Λίγο πριν τις εξετάσεις, προτρέπουμε τους μαθητές να ακούσουν μουσική – όχι μόνο για να χαλαρώσουν, αλλά για να θυμηθούν ότι υπάρχουν πράγματα που μας υπερβαίνουν, που αξίζει να αγαπήσουμε και να υπερασπιστούμε. Όπως η τέχνη. Ο  Άνθρωπος. Η  Ελπίδα.

Ακολουθεί ένα μικρό αφιέρωμα, λοιπόν, στη δύναμη της μουσικής, όπως αναδύεται από ένα δοκίμιο του Αλμπέρ Καμύ, μία συνέντευξη του διακεκριμένου καρδιολόγου- μουσικού Θανάση Δρίτσα και ενός λογοτεχνικού κειμένου της Μαρίας Κοτοπούλη.

Η δημοσίευση του υλικού δεν αποσκοπεί στην εξάσκηση, αλλά κυρίως στην ανάγνωση και τον στοχασμό. Για τον λόγο αυτό, δεν παραθέτουμε ασκήσεις θεωρίας, αλλά εστιάζουμε στο Δ' Θέμα (παραγωγή λόγου), προτείνοντάς το ως αφορμή για προβληματισμό. Πρόκειται για ένα κριτήριο που καλεί να δούμε τη μουσική ως βίωμα. Μέσα από τον λόγο, η μουσική μάς φέρνει αντιμέτωπους με ερωτήματα βαθύτερα από εκείνα των εξετάσεων — ερωτήματα που αγγίζουν τον άνθρωπο, την τέχνη, την ψυχή.

Καλή δύναμη σε όλους τους υποψηφίους. Καλή ανάγνωση σε όλους.

Ακολουθούν τα κείμενα:

ΚΕΙΜΕΝΟ 1

          «Η αντίληψη του ωραίου στους Έλληνες είναι ένα είδος θλίψης». Πάνω σ’ αυτό ο Νίτσε θα οικοδομήσει τη θεωρία του. Οι Έλληνες ξεσχίστηκαν από πολιτικές αντιθέσεις, από τη φιλοδοξία, τη ζήλεια από κάθε είδους βιαιότητα. Αλλά θα μου πείτε το ίδιο δε συμβαίνει και με άλλους λαούς; Πραγματικά. Αλλά με την ευαισθησία και την ευσυγκινησία τους οι Έλληνες υπήρξαν πιο επιρρεπείς στη θλίψη. Ένιωσαν έντονα τη φρίκη για τη ζωή τους και έτσι μοιραία οδηγήθηκαν στον βάρβαρο διονυσιασμό. Εκείθεν η ανάγκη να θεραπεύσουν αυτές τις φρικτές πράξεις δημιουργώντας μορφές ή μάλλον όνειρα ωραιότερα απ’ ό,τι σε κάθε λαό.

          Και γι’ αυτό χρησιμοποίησαν τον χορό και τη μουσική. Πειθάρχησαν πάντως στη μουσική μέθη με τον ρυθμό. Γι’ αυτό δημιούργησαν μια τέχνη που ικανοποιεί εξίσου το αίσθημα και τη φαντασία. Γι’ αυτό δημιούργησαν την τραγωδία.

          Πραγματικά, έτσι όπως το είδαμε η ελληνική σκέψη βασίζεται σε μια πικρή απαισιοδοξία(Τι πιο απαισιόδοξο απ’ αυτό το ελληνικό αξίωμα: «Η ευτυχία είναι η ανυπαρξία»;) Με τη διάθεσή τους για ονειροπόληση οι Έλληνες κατόρθωσαν ωστόσο να ξεχάσουν τη ζωή. Δεν προσπάθησαν να κάνουν τη ζωή τους πιο ευχάριστη˙ την εξουδετέρωσαν με το όνειρο, υποκατέστησαν την ύπαρξη με την ομορφιά και την μέθη. Αυτό ήταν η ελληνική γαλήνη. Και αυτό επίσης που ο Σίλλερ αποκαλεί «ελληνική αφέλεια», δεν ήταν καθόλου αφέλεια. Είναι πάνω απ’ όλα η γνώση του να εξαφανίζεις τη ζωή και να ονειρεύεσαι. Γι’ αυτό οι Έλληνες συνέστησαν να αγνοείς τη ζωή. Τιμωρούσαν σκληρά αυτούς που ήθελαν να ξέρουν· ο Σωκράτης  χρειάστηκε να πιεί το κώνειο.

          Έτσι χάρη στο όνειρο, οι Έλληνες γλύτωσαν την αποθάρρυνση. Γιατί όλη τους η προσπάθεια συνίστατο να αντλήσουν απ’ τον πόνο μια «θέληση θριάμβου». Αυτή τη προσπάθεια, σ’ αυτή την αγωνία για τη ζωή, μόνο η μουσική επιτρέπεται να εκφράσει…

          Η μουσική αποτελεί έκφραση ενός άγνωστου κόσμου, ενός κόσμου πνευματικής φύσεως που εκφράζεται μ’ έναν τρόπο ιδανικό.

          Γενικά για να καταλήξουμε, η αληθινά γόνιμη μουσική, η μόνη που θα μας αγγίξει και θα γευτούμε αληθινά θα είναι μια μουσική, ονείρου, που θα καταργήσει κάθε λογική και κάθε ανάλυση.

Δεν πρέπει να επιθυμούμε πρώτα να κατανοήσουμε και στη συνέχεια να νοιώσουμε.

Η Τέχνη δεν ανέχεται τη λογική.

Αλμπέρ Καμύ, «Δοκίμιο πάνω στη μουσική», Πάροδος, τχ. 23-24 (Δεκέμβριος 2008), σ. 2761-2764, μεταφρασμένο απόσπασμα (ελαφρώς διασκευασμένο)

ΚΕΙΜΕΝΟ 2

Ακολουθεί απόσπασμα συνέντευξης του Θανάση Δρίτσα στη letstalk.gr (10.06.24). Ο Θανάσης Δρίτσας έχει κλινική και ερευνητική δραστηριότητα στη χρήση της μουσικής ως θεραπευτικού μέσου (music medicine). Τιμήθηκε με το διεθνές βραβείο Fontane Di Roma (2013) και αποτελεί διακεκριμένο μέλος της Διεθνούς Ένωσης Μουσικής και Ιατρικής (International Association of Music and Medicine, IAMM), ενώ το 2019 βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών για το επιστημονικό του έργο του.

Οι ασθενείς πώς αντιμετωπίζουν τη μουσική ως music medicine;

Οι ασθενείς έχουν αντιληφθεί περισσότερο από τους γιατρούς τη βιωμένη θετική εμπειρία της μουσικής ακρόασης με στόχο τη χαλάρωση, τη γείωση με το παρόν, τη μείωση του άγχους, την ανακούφιση του πόνου. Μουσική φάρμακο (music medicine) είναι ένα είδος μουσικής παρέμβασης μέσω χρήσης προεπιλεγμένης μουσικής ακρόασης, ονομάζεται και δεκτική μουσικοθεραπεία. Περισσότερο ολοκληρωμένη και σημαντική θεωρώ ότι είναι η βιωματική ζωντανή παρέμβαση (music therapy) μέσω ειδικά εκπαιδευμένου μουσικού θεραπευτή. Αρκετοί γιατροί έπρεπε να γίνουν οι ίδιοι ασθενείς, πριν αντιληφθούν την αξία των μουσικών θεραπευτικών παρεμβάσεων.

Οι παλμοί της καρδιάς πόσο και πώς επηρεάζονται από τους παλμούς και το beat της μουσικής;

Ο καρδιακός παλμός παρακολουθεί και συγχρονίζεται με τον ρυθμό και το τέμπο της μουσικής. Υπάρχουν ήχοι που μας παλινδρομούν σε στάδια πρωτογενούς ανάπτυξης, όπως ο καρδιακός παλμός και οι ήχοι εισπνοής-εκπνοής. Η σχέση του Ανθρώπου με τη Μουσική ξεκινάει από την ενδομήτρια εμβρυική του κατάσταση, η μουσική σ’ ένα tempo περίπου 70 beats/λεπτό ηρεμεί και γαληνεύει τον άνθρωπο. Ο ρυθμός μας δόθηκε από τους Θεούς για να αποκαταστήσουμε την τάξη όταν υπάρχει τάση για εκτροπή και διαταραχή της ισορροπίας, λέει ο Πλάτωνας στο κορυφαίο έργο του «Τίμαιος».

ΚΕΙΜΕΝΟ 3

Ζούσαμε στην ίδια πόλη, δεν το συνάντησα ποτέ. Ήξερα, όμως, ό, τι ήθελα για εκείνον γιατί μου το αφηγήθηκε μέσα από τη μουσική του. Κατοικούσα ακριβώς απέναντι του. Τον άκουγα να παίζει κάθε βράδυ στο πιάνο του. Ήμουν μαγεμένη. Καμιά μουσική δεν ήταν σαν τη δική του, ίσως γιατί ήταν ο αγαπημένος των θεών και του εμπιστεύονταν τα μυστικά της κοσμικής τους αρμονίας. Ίσως γιατί η σύνθεση του αν και κινείται σε μια σφαίρα ανώτερη, πέρα από την καθημερινότητα, εκφράζει την ύπαρξη μας. Τον παραμόνευα, δεν ήθελα να χάσω ούτε μία νότα, μια μουσική φράση, μια σιωπή. Όταν σταματούσε να παίζει, ξενυχτούσα και περίμενα να ξαναρχίσει. […]

          Απέναντι στο αρχοντικό όλα ήταν σκοτεινά, ώσπου φάνηκε στο βάθος ένα φως.[…] Είδα τη λεπτή αριστοκρατική του σιλουέτα να ανάβει τα κηροπήγια και να πηγαίνει στο πιάνο. Άνοιξα γρήγορα το παράθυρο, το κρύο ήταν τσουχτερό. Ο χειμώνας της Βιέννης δεν αστειεύεται, όμως, εκείνος συνέχιζε να συνθέτει τις Όπερές του. […] Ω, τι συγκίνηση ήταν αυτή! Να ζήσω ένα κομμάτι της δημιουργίας του ανθρώπου που τείνει προς το «θείο». Και ξαφνικά το πιάνο σίγησε. Ο Μότσαρτ σηκώθηκε έσβησε τα κεριά και χάθηκε στο βάθος. Τότε το αποφάσισα. Έκλεισα το παράθυρο και κατέβηκα τις σκάλες. Ένα μικρό φανάρι μου έδειχνε το δρόμο, φανάρι σημαδιακό, γιατί έψαχνε να βρει αυτόν τον «Έναν». […] Έσπρωξα και μπήκα αθόρυβα. Ήμουν στο σπίτι του, θα ανέβω τα σκαλιά που ανεβαίνει, θα αγγίξω τα πλήκτρα που αγγίζει, θα κλέψω μερικές από τις νότες του, όχι, όχι, θα αρπάξω την παρτιτούρα που άφησε στο πιάνο του και θα την κρατήσω για πάντα. Σ’ ολόκληρο τον κόσμο ένα έργο του Μότσαρτ θα είναι μόνο δικό μου.  […]

          Η ψυχή του κοίταξε προς τα κάτω, είδε καμένη γη, τις στάχτες του πολέμου, το φάσμα της πείνας, της αδιαφορίας, της τυραννίας. Με μια γρήγορη κίνηση άρπαξε τις νότες και τις σκόρπισε στη γη, για τους ανθρώπους. Ήταν τα μουσικά, παρηγορητικά του δώρα, τα δώρα της Ειρήνης, της αρμονίας του έρωτα, της ομορφιάς, της αγάπης, της ελευθερίας, τα δώρα μιας ζωής που ονειρευόμαστε κι ίσως δεν αποκτήσουμε ποτέ αφού είναι μπροστά μας και εμείς δεν είμαστε άξιοι να τα πάρουμε και να τα κρατήσουμε. Ύστερα τον υποδέχτηκαν τ’ αστέρια κι ήξεραν πως είχαν ανάμεσά τους το πιο λαμπρό, το πιο όμορφο αστέρι που αγάπησαν θεοί και άνθρωποι. Θαμπωμένη έσφιξα την παρτιτούρα στο στήθος μου και πέταξα και εγώ ψηλά όπως οι Μούσες, μόνο που προσγειώθηκα απότομα αφού δεν είχα θεϊκή χάρη. Άπλωσα την παρτιτούρα στο τραπέζι, την κοίταζα, τη χάιδευα, την ασπαζόμουν, όπως ασπαζόμαστε τους Αγίους στις εκκλησιές, ακούμπησα απανω της το αυτί μου ν’ ακούσω τους μαγικούς ήχους της… τίποτα, και ξαφνικά μια μελωδία αγγελική ίδια με εκείνη που είχα μπροστά μου διαπερνούσε τους χοντρούς τοίχους θρυμμάτιζε τα τζάμια και γέμιζε το μικρόκοσμό μου και ολόκληρο το σύμπαν. Έτρεξα στο παράθυρο καθόταν στο πιάνο του και μου έστειλε τη μουσική «Του», αυτή που είχα στα χέρια μου και νόμιζα πως ήταν μόνο δική μου. Μα ήταν κάτι πολύ πιο ανώτερο από μένα, ήταν ο άρρηκτος δεσμός του με την ανθρωπότητα. «Θα τρέχει στον άνεμο» του φώναξα «και στην αιωνιότητα, αλλά, τη χειρόγραφη παρτιτούρα θα Την έχω εγώ για πάντα… και όταν ακόμα θα είμαι πνεύμα…».

Κοτοπούλη Μαρία, «Με τον Μότσαρτ», Νέα Πορεία, τόμ. 51, τχ. 608-610 (Οκτώβριος-Δεκέμβριος 2005), σ. 300-302

Θέμα Δ

Δ1. Με αφορμή την επέτειο των 100 χρόνων από τη γέννηση του Μίκη Θεοδωράκη, ως εκπρόσωπος της μαθητικής σας κοινότητας, εκφωνείτε ομιλία (350-400 λέξεις) στο πλαίσιο σχετικής εκδήλωσης που διοργανώνει το πολιτιστικό κέντρο του δήμου σας στην οποία:

α) αναφέρεστε στη σημασία της μουσικής για την ανθρωπότητα.

β) μοιράζεστε με το ακροατήριο την προσωπική σας σχέση με τη μουσική και τον ρόλο της στη ζωή σας.

Όποια κι αν είναι η άποψή σας, να την υποστηρίξετε τεκμηριωμένα αξιοποιώντας δημιουργικά και τα κείμενα αναφοράς (Κείμενα 1, 2, 3).