Η ελληνική γλώσσα ως παγκόσμια γλώσσα

Γράφει ο Μιχάλης Καλογιαννίδης, τ. δάσκαλος, σχολικός σύμβουλος

Η ομόφωνη ανακήρυξη της 9ης Φεβρουαρίου, ως παγκόσμιας ημέρας της ελληνικής γλώσσας από την UNESCO, που γιορτάστηκε ήδη από φέτος, συνιστά πράγματι ένα γεγονός με μεγάλη εθνική σημασία για την πατρίδα μας και τον διεθνή της ρόλο, που σίγουρα μπορεί ν' αποτελέσει την αφετηρία για μια διαφορετική αντιμετώπιση της γλώσσας μας, τόσο από την επίσημη πολιτεία και τους επιστημονικούς φορείς, αλλά και τον κάθε Έλληνα ξεχωριστά.

Η διεθνής αναγνώριση της γλώσσας προσφέρει στην πατρίδα μας, ένα νομιμοποιημένο διεθνές θεσμικό αφήγημα, που αναγνωρίζει και επίσημα τη συμβολή της ελληνικής γλώσσας στην παγκόσμια διανόηση, στη διάδοση των ιδεών της Δημοκρατίας και του Ολυμπισμού και συγχρόνως στη διαμόρφωση της παγκόσμιας επιστημονικής γλώσσας και με βάση το ελληνικό λεξιλόγιο.

Σύμφωνα με την παραπάνω απόφαση της UNESCO, η ελληνική γλώσσα παρουσιάζεται ως θεμέλιο της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας διανόησης. Εργαλείο επιστημονικής ορολογίας, βάση του δημοκρατικού πολιτεύματος και του ανθρωπισμού, καθώς και γλωσσικός φορέας ιστορίας τεσσάρων περίπου χιλιετηρίδων.

Η ελληνική συμβαίνει να είναι γλώσσα, ενός μικρού λαού, με μεγάλη όμως πολιτιστική και πολιτισμική παρουσία στον κόσμο.

Ωστόσο υπάρχει και μια άλλη, πραγματική διάσταση της γλώσσας μας, η λεγόμενη διαχρονία της, αυτή που συνδέει μια γλώσσα με τον χρόνο. Σε αυτή τη διαχρονία όμως μετράει, τόσο η πνευματική, όσο και η ποιοτική παρουσία μιας γλώσσας, μέσα στο διάβα του χρόνου.

Έτσι λοιπόν διαχρονικά η ελληνική γλώσσα είναι μια από τις πιο μεγάλες σε σημασία γλώσσες, ίσως και η μεγαλύτερη και δεν εννοείται σε παλαιότητα εμφάνισης, αλλά στην επίδραση που άσκησε σε όλες τις ευρωπαϊκές γλώσσες.

Η ελληνική γλώσσα ευτύχησε να έχει μια σπάνια καλλιέργεια των εκφραστικών δυνατοτήτων της, από τα μεγάλα ελληνικά πνεύματα του ανθρώπινου στοχασμού, μια ξεχωριστή τέχνη του λόγου που την κάνει να ξεχωρίζει, γλωσσικά αλλά και πολιτισμικά και ν' αποτελεί, όπως λέει και ο λεξικογράφος Webster, ανεξάντλητη και σήμερα πηγή της Διεθνούς Επιστημονικής Ορολογίας (Γ. Μπαμπινιώτης η γλώσσα μας).

Βασικές έννοιες και λέξεις κλειδιά της ευρωπαϊκής και ανάγονται σε λέξεις και έννοιες της διαχρονικής ελληνικής γλώσσας, όχι μόνο στην έκφραση, αλλά και στην ίδια την κατανόηση σύνθετων δομών επικοινωνίας, πολιτικού αλλά και επιστημονικού λόγου.

Και υπ’ αυτή την έννοια συνεπώς, η συμβολή και παρουσία της ελληνικής γλώσσας στην παγκόσμια διανόηση είναι καθοριστική.

Ιστορικά επομένως η ελληνική γλώσσα κατέχει καίρια θέση στη σκέψη και τη γλωσσική έκφραση της Ευρώπης, σε όλες τις μορφές της λεγόμενης απαιτητικής επικοινωνίας.

Δεν είναι μόνο το ίδιο το όνομα "Ευρώπη" που είναι ελληνικό, αλλά και η όλη οργάνωση και έκφραση της ευρωπαϊκής διανόησης και γνώσης είναι αδύνατο να μην στηριχθεί σε λέξεις και έννοιες της ελληνικής γλώσσας. Ας αναφέρουμε τυχαία μερικές λέξεις ελληνικές, όπως χρησιμοποιούνται σήμερα:

(Δημοκρατία - democrcy) - (οργάνωση - organisation) - (θεωρία - theory) - (μέθοδος - method) - (σύστημα - system) - (ταξινόμηση - taxonomy) - (τεχνολογία - technology) - (διάγνωση - diagnosis) - (θεραπεία - therapy).

Από αυτά και μόνο τα παραδείγματα εύκολα διαπιστώνει κανείς την προσφορά της ελληνικής γλώσσας στην παγκόσμια κοινότητα.

Δεν είναι συνεπώς υπερβολή να ισχυριστούμε, ότι όλη η ευρωπαϊκή και διεθνής επιστημονική ορολογία πηγάζει από την ελληνική γλώσσα, όπως ένθερμα υποστήριζε πάντοτε στο λόγο της και η αείμνηστη πλέον Ελληνίστρια Ελένη Γλύκατζη - Αρβελέρ, πρύτανης επί πολλά χρόνια του γαλλικού Πανεπιστημίου της Σορβόνης και πρέσβειρα της ελληνικής γλώσσας και της χώρας μας στο χώρο της ευρωπαϊκής διανόησης και επιστήμης.

Αποτίοντας φόρο τιμής, από το βήμα αυτό, στην πρόσφατη μνήμη της, να θυμηθούμε μερικά λόγια της για τη γλώσσα ως μέσος έκφρασης και τη διαχρονικότητά της.

"Η γλώσσα έλεγε είναι φορέας γνώσης. Είναι η κινητήριος μηχανή του νου, της σκέψης και του στοχασμού. Η γλώσσα είναι η εξωτερίκευση της προσωπικότητας, του ήθους, της αισθητικής, αλλά και το μέσο έκφρασης της δημιουργίας του ανθρώπου, από την αρχαιότητα. Είναι η προϋπόθεση για την κοινωνική συμβίωση και την ανάδειξη του εσωτερικού μας κόσμου.

Όταν ο εσωτερικός άνθρωπος είναι κενός, χωρίς Παιδεία, ανθρωπιά, αγάπη, καλοσύνη, αξιοπρέπεια, όλες αυτές οι αδυναμίες εκδηλώνονται με γλωσσική ένδεια και λεξιπενία".

Σε ερώτηση δημοσιογράφου στην τηλεόραση "Κυρία Αρβελέρ, είστε λοιπόν η υπερήφανη Ελληνίδα πρύτανις;". "Όχι, απάντησε. Μόνο το Ελληνίδα φτάνει, χωρίς άλλο προσδιορισμό. Μόνο η λέξη Ελληνίδα - Έλληνας, είναι προσδιοριστικό στοιχείο και σήμερα ακόμα για τους Έλληνες και αυτό το νιώθει κανείς, από το πώς μας αντιμετωπίζουν οι ξένοι, όταν βγαίνουμε έξω από τα σύνορά μας. Με πολύ αγάπη και θαυμασμό!"

Στο σημείο αυτό αξίζει να παραθέσουμε και τα λόγια της Βουλγάρας Ελληνίστριας και Ακαδημαϊκού Στόινας Πορομάνσκα, χρυσό μετάλλιο "Ιωάννης Καποδίστριας 2002" Πανεπιστημίου Αθηνών, που αναφέρθηκε στην Ελλάδα και τους Έλληνες.

"Τι είναι για μένα η Ελλάδα και οι Έλληνες; Τι είναι αυτό το τόσο ελκυστικό και γοητευτικό, ώστε να αφιερώσω δεκαετίες από τη ζωή μου στη διδασκαλία της νεοελληνικής γλώσσας; Είναι η ζωτικότητα που έχει αυτή η γλώσσα, είναι η απέραντη αγάπη που νιώθει και εκφράζει ο Έλληνας για την ελευθερία, τα ιδεώδη του, τη σκέψη του... που την περνάει μέσα στην έκφρασή του, στη γλώσσα του… Αυτά είναι μερικά που ως καθηγήτρια της ελληνικής γλώσσας, θέλω να τα εμπνεύσω με τα κείμενά μου, στο βιβλία μου, με το μάθημά μου.

Να ανοίγετε δρόμους, όπως άνοιξαν δρόμους για την ανθρωπότητα οι αρχαίοι πρόγονοί σας και να είναι πάντα υψηλοί οι στόχοι σας", ανέφερε η Στόινα Πορομάνσκα, η ακάματη πρέσβειρα της ελληνικής γλώσσας.

Μιλώντας για την Ελλάδα ο μεγάλος Γερμανός ποιητής Γκαίτε έλεγε χαρακτηριστικά: "Ό,τι είναι ο νους και η καρδιά για τον άνθρωπο, είναι και η Ελλάδα για την ανθρωπότητα".

Έχουμε δηλαδή, ως συνεχιστές νεοέλληνες το προνόμιο να ζούμε σ' ένα τόπο μοναδικό, με πλούσιο ιστορικό, επιστημονικό, πολιτικό και πολιτισμικό παρελθόν.

Οι πρόγονοί μας δίδαξαν, με τα γραπτά τους κείμενα, στην ανθρωπότητα την έννοια της Δημοκρατίας και έβαλαν τις βάσεις όλων των επιστημών.

Το κεφάλαιο της χώρας που λέγεται ελληνική γλώσσα, στη διαχρονικότητά του, δεν το έχουμε, μέχρι σήμερα, αξιοποιήσει όσο θα έπρεπε, ως πολιτισμική αξία, που συνδέεται άρρηκτα με την μακραίωνη ιστορία μας και τον πολιτισμό μας.

Η ελληνική γλώσσα, που έχει τις ίδιες γλωσσικές ρίζες πάντοτε, μπορεί ν' αποτελέσει το "όπλο μας", της πολιτιστικής, πολιτισμικής και επιστημονικής ισχύος μας, ιδιαίτερα σήμερα.

Γι' αυτό οφείλουμε, έστω και τώρα να αξιοποιήσουμε τη συγκυρία αυτή της 9ης Φεβρουαρίου και να προχωρήσουμε σε πρωτοβουλίες που θα καταστήσουν τη χώρα μας "Κέντρο Διεθνούς Παιδείας και Ανθρωπιστικών Σπουδών".

Έρχονται οι ξένοι στην πατρίδα μας, για να θαυμάσουν όλα αυτά τα λαμπρά δημιουργήματα της φυλής μας στον πολιτισμό, τις τέχνες και τις επιστήμες και επισκεπτόμενοι αρχαιολογικούς χώρους όπου αναπτύχθηκαν σπουδαίοι αρχαιοελληνικοί πολιτισμοί, όπως ο Μινωικός, ο Κυκλαδικός, ο Μυκηναϊκός, επισκέπτονται χώρους όπως η Ακρόπολη, η Αρχαία Ολυμπία, οι Δελφοί, η Βεργίνα, προκειμένου να μελετήσουν τη σκέψη τη φιλοσοφία και την αρχιτεκτονική των Ελλήνων προγόνων μας και μας εντυπωσιάζουν ταυτόχρονα με τις γνώσεις τους για την Ελλάδα και την ιστορία της, απαγγέλλοντας ακόμα και ολόκληρες Ραψωδίες από τα Ομηρικά έπη την Ιλιάδα και την Οδύσσεια στα ελληνικά.

Την ώρα μάλιστα που εμείς τα εγκαταλείψαμε και αποκοπήκαμε σταδιακά από τον πλούτο, την εκφραστικότητα και τη διαχρονικότητα της γλώσσας μας, με αλλεπάλληλες απλουστεύσεις και άστοχες εκπαιδευτικές μεταρρυθμίσεις όλα τα μεταπολιτευτικά χρόνια και με τη δικαιολογία της νέας μεθοδολογικής αντιμετώπισης του γλωσσικού μαθήματος ως ενιαίου συνόλου, εγκλωβίσαμε την ζωντάνια της ζώσας γλώσσας μας μέσα σ' ένα συνεχές εξεταστικό σύστημα που οδήγησε στην απαξία της και την αμορφωσιά που επιδιώκει την παπαγαλία και την επιφανειακή γνώση.

Και αντί να καταστήσουμε την νεολαία μας κοινωνούς και μύστες του αρχαίου γλωσσικού μεγαλείου, αποστεώσαμε όλο το εκπαιδευτικό σύστημα στα μέτρα και τη λογική των γενικών εξετάσεων για τα πανεπιστήμια με το τελικό βέβαια αποτέλεσμα να είναι πάρα πολύ αρνητικό για την Παιδεία μας αλλά και τα παιδιά μας.

Η φτώχεια και η λεξιπενία του εκφερόμενου λόγου των νέων μας, να αποτελεί σήμερα μι θλιβερή πραγματικότητα.

Αλήθεια  τι φταίει και μας κατατρώγει συνεχώς αυτή η μιζέρια και η εσωστρέφεια που μας διακρίνει, ως κοινωνία και φοβόμαστε ν' ανοίξουμε τους εθνικούς μας ορίζοντες; Ο κόσμος γύρω μας αλλάζει και προοδεύει με ταχύτατους ρυθμούς κι εμείς εδώ δεν μπορούμε ν' απαλλαγούμε από τις χρόνιες αδυναμίες ως κοινωνία, ως πολιτική νοοτροπία και ανωριμότητα και τρωγόμαστε καθημερινά μεταξύ μας. Ακόμα και την ομογένειά μας φοβόμαστε να την φέρουμε πιο κοντά μας.

Αν οι πολιτικοί μας εκπρόσωποι, στο σύνολό τους είχαν περισσότερο ανοιχτά μυαλά, χωρίς μικροκομματικά συμφέροντα και εθνικούς ορίζοντες για την ανάπτυξη και την πρόοδο της χώρας, θα μπορούσαμε να "διδάσκουμε" στους νέους του κόσμου, όλα αυτά τα επιστημονικά και πολιτισμικά αγαθά που μας κληροδότησαν οι πρόγονοί μας. Να γίνουμε δηλαδή οι οικουμενικοί δάσκαλοι.

Αυτό είχε πει για τους Έλληνες και ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε ότι "οι Έλληνες είναι οι αθάνατοι δάσκαλοι της ανθρωπότητας".

Θα μπορούσαμε λοιπόν να παρέχουμε και να διδάσκουμε δηλαδή όλες τις ανθρωπιστικές επιστήμες, όπως αρχαιολογία, φιλοσοφία, ιατρικές και πολιτικές επιστήμες, θεατρική παιδεία, τέχνες, ολυμπισμό κλπ, επιστήμες των οποίων οι Έλληνες είμαστε πρωτοπόροι.

Η χώρα μας διαθέτει μοναδικό επιστημονικό και εκπαιδευτικό προσωπικό σ' όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου και θα ήταν επίσης μια ευκαιρία να επιστρέψουν χιλιάδες Έλληνες επιστήμονες, που σήμερα είναι αναγκασμένοι να εργάζονται μακριά από την πατρίδα τους.

Δυστυχώς όμως, τίποτα από τα παραπάνω δεν συμβαίνει στην πραγματικότητα, αφού εδώ και μισό αιώνα δεν αξιωθήκαμε ως ελληνική μεταπολιτευτική Δημοκρατία να προχωρήσουμε ένα βήμα μπροστά, όπως ήδη έχουν πραγματοποιήσει προ πολλού, όλες οι Βαλκάνιες χώρες και να ανοίξουμε τους ορίζοντες της Παιδείας μας.

Δεν καταφέραμε μέχρι σήμερα να αναθεωρήσουμε το περιβόητο Άρθρο 16 του Συντάγματος 1975, ώστε να επιτραπεί και στη χώρα μας, όπως συμβαίνει παντού στον κόσμο, η λειτουργία ανωτάτων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων, με οποιαδήποτε μορφή και τον έλεγχο της πολιτείας, ώστε και η Ελλάδα, η κοιτίδα του ευρωπαϊκού και παγκόσμιου πολιτισμού να καταστεί Διεθνές Κέντρο Ανθρωπιστικών Επιστημών, Τέχνης και Πολιτισμού για όλους τους νέους του κόσμου.

Δεν τα καταφέραμε βέβαια με την πιο φτηνή δικαιολογία των αντιδρώντων, ότι τάχατες θα υποβαθμιστούν τα υπάρχοντα σήμερα δημόσια Πανεπιστήμια.

Στο μεταξύ όλα αυτά τα χρόνια που μεσολάβησαν άπρακτα, χιλιάδες Ελληνόπουλα σπούδασαν και σπουδάζουν ανά τα Βαλκάνια, αλλά και χιλιάδες ελληνικές οικογένειες αιμορραγούν οικονομικά, ενισχύοντας τις οικονομίες των γειτόνων μας Βαλκάνιων, την ώρα που θα μπορούσαν όλα αυτά να συμβαίνουν στην πατρίδα μας.

Μακάρι, έστω και τώρα, να αντιληφθούμε όλοι το πρόβλημα και ας ευχηθούμε ότι η 9η Φεβρουαρίου, θα αποτελέσει την απαρχή σημαντικών αλλαγών και νοοτροπιών για τη χώρα μας.