Η μάχη της Σημαίας ή το ακατανόητο τρόπαιο (Ιούνιος 1917)

Ένα ιστορικό γεγονός, άγνωστο στους πιο πολλούς, που αποδεικνύει όμως την σπουδαιότητα της γαλανόλευκης σημαίας μας για το έθνος των Ελλήνων

Λίγοι γνωρίζουν την ιστορία αυτής της πολεμικής σύγκρουσης, επειδή οι ταραγμένοι καιροί εκείνης της εποχής, μάλλον επέβαλαν να ξεχαστεί. Πρόκειται για την σημαία του 1/18 Συντάγματος των Ευζώνων, το οποίο είχε έδρα στην Καρδίτσα και διοικητή τον τότε αντισυνταγματάρχη και μετέπειτα στρατηγό Αθανάσιο Φράγκου, ο οποίος έδωσε τη μάχη της τιμής, μέσα στα στάχια του Μεζούρλου στην Λάρισα. Ο τόπος αυτός τότε ήταν σιταροχώραφα, τώρα όμως είναι ένα ωραίο πάρκο και χώρος αναψυχής!

Α. Το ιστορικό πλαίσιο και τα πρόσωπα
Τον Ιούνιο του 1917 σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο, η Ελλάδα ζούσε τις μέρες του Διχασμού και την φρίκη του Α' Παγκοσμίου Πολέμου. Η Βόρεια Ελλάδα, του Βενιζελικού κράτους της Θεσσαλονίκης, βρισκόταν ουσιαστικά υπό την κατοχή της Αντάντ και είχε μετατραπεί σε πεδίο επιχειρήσεων του Μακεδονικού Μετώπου και "γνώριζε την βάρβαρη συμπεριφορά των Γάλλων, που ήταν και το κύριο σώμα των Δυνάμεων της Αντάντ - προς τον άμαχο πληθυσμό, τον οποίο αντιμετώπιζαν σαν κατακτημένο λαό μάλλον, παρά σαν συμμαχικό λαό", αναφέρει σε σχετικό άρθρο ο βετεράνος Κώστας Καρδαράς, ιατρός και πρόεδρος Συλλόγου Φίλων της Ιστορίας.

Στη Νότια Ελλάδα, πάλι, με την κυβέρνηση του βασιλιά Κωνσταντίνου, η Αθήνα βρισκόταν υπό τον αποκλεισμό του Αγγλικού "συμμαχικού" στόλου. Ο βασιλιάς δεχόταν πιέσεις να παραιτηθεί, ώστε η Ελλάδα να μπει επίσημα στον πόλεμο, αλλά ήταν μάλλον αβέβαιο. Η Θεσσαλία, σαν χειρονομία καλής θέλησης της Αθηναϊκής κυβέρνησης, με τον βασιλιά Κωνσταντίνο, που υποστήριζε τις Κεντρικές Αυτοκρατορίες με τη Γερμανία επικεφαλής, ενώ ο Βενιζέλος ήταν με το μέρος της Αντάντ, είχε αποστρατικοποιηθεί από μήνες, διατηρώντας κάποιες λίγες μονάδες στρατού. Στις 10 Ιουνίου του 1917, σύμφωνα με το παλιό ημερολόγιο, ο Γάλλος Στρατηγος Σαράιγ (Sarrail), για να εκβιάσει, αφενός την βασιλική παραίτηση και να προλάβει το μάζεμα της πολύτιμης σοδειάς των σιτηρών αφετέρου, εισβάλλει στην Θεσσαλία με 20.000 άνδρες.

Χρειάζεται να επισημανθεί πως ο Γάλλος στρατηγός Σαράιγ ήταν ο διοικητής των συμμαχικών στρατευμάτων στο Μακεδονικό Μέτωπο. Στις 12 Ιουνίου είχε ήδη καταλάβει την Ελασσόνα και οι στρατιωτικές δυνάμεις του βρίσκονταν στην Λάρισα. Ο διοικητής της 1ης Μεραρχίας στην Λάρισα, στρατηγός Μπαΐρας, είχε ήδη λάβει εντολή από την κυβέρνηση των Αθηνών, δηλαδή από τον βασιλιά Κωνσταντίνο, για παράδοση χωρίς αντίσταση. Για τον λόγο αυτό μετέβη ο Μπαΐρας έξω από την Λάρισα και παρεδόθη στις προελαύνουσες γαλλικές δυνάμεις.

Β. Τα αίτια της Μάχης
Αυτές οι Δυνάμεις όμως συμπεριφέρθηκαν στον στρατηγό Μπαΐρα πολύ προσβλητικά και με τρόπο θρασύτατο, σαν αιχμάλωτο πολέμου και όχι σαν στρατηγό που παραδόθηκε μετά από συνθηκολόγηση και χωρίς μάχη.

Στη συνέχεια, οι Γαλλικές Δυνάμεις εισέβαλαν στην Λάρισα, όπου είχαν την έδρα τους το 1/38 Σύνταγμα Ευζώνων και το 4ο Σύνταγμα Πεζικού Μειωμένης Δυνάμεως.

Οι στρατιώτες τους τότε περικυκλώθηκαν από ισχυρότατες δυνάμεις Γάλλων σπαχήδων (=Μαροκινών ιππέων) και πεζών Σενεγαλέζων (=από την Σενεγάλη) και με ανοίκειο (=αταίριαστο, ταπεινωτικό) τρόπο για τα στρατιωτικά χρονικά, δύο Γάλλοι ταγματάρχες ζήτησαν να τους παραδοθούν τα ξίφη των αξιωματικών και η σημαία του Συντάγματος.

Σε όλους τους στρατούς του κόσμου, οι σημαίες και τα ξίφη δεν παραδίδονται αμαχητί και σίγουρα ποτέ σε αξιωματικούς κατώτερου βαθμού.

Ο Γάλλος επιτελάρχης (=ο αξιωματικός που βρισκόταν επικεφαλής του επιτελείου της Γαλλικής Μεραρχίας) μέσω του διερμηνέως, είπε: "Κύριοι, κατόπιν διαταγής του διοικητή της Μεραρχίας, παρακαλείσθε να παραδώσετε τα όπλα σας και να τεθείτε στην διάθεσή μου". Ο αείμνηστος Αθανάσιος Φράγκου ερώτησε: "Ο διοικητής μεραρχίας διέταξε;" Ο Γάλλος επιτελάρχης απάντησε: "Ο διοικητής μας". Τότε ο γενναίος Φράγκου απάντησε: "ΕΜΕΙΣ ΔΕΝ ΠΑΙΡΝΟΥΜΕ ΔΙΑΤΑΓΕΣ ΑΠΟ ΓΑΛΛΟ, ΑΛΛΑ ΜΟΝΟ ΑΠΟ ΤΟΝ ΕΛΛΗΝΑ ΜΕΡΑΡΧΟ ΜΑΣ". Στη συνέχεια φόρεσε τα γάντια του, ανέβηκε στο άλογό του και κατευθύνθηκε προς το 1/38 Σύνταγμα.

Γ. Η μάχη και ο απολογισμός της
Ο Διοικητής του 1/38 Συντάγματος, αντισυνταγματάρχης τότε και μετέπειτα στρατηγός Αθανάσιος Φράγκου, οι αξιωματικοί του και όλοι οι στρατιώτες, πρόθυμα και εθελοντικά και χωρίς τις εντολές των αξιωματικών τους, μαζί με τους άνδρες του 4ου Συντάγματος Πεζικού Μειωμένης Δυνάμεως, αποφάσισαν να μην παραδοθούν μ' αυτόν τον ταπεινωτικό τρόπο σαν άξιοι απόγονοι των αρχαίων Ελλήνων. Μαχόμενοι διέσπασαν τον κλοιό γύρω από το στρατόπεδό τους προσπαθώντας να διαφύγουν είτε προς την Αθήνα, είτε προς την Καρδίτσα. Στη θέση "Μεζούρλο", λίγο έξω από την πόλη της Λάρισας, απέναντι από το σημερινό Πανεπιστημιακό Νοσοκομείο και μεταξύ της οδού Λάρισας - Καρδίτσας, και των σιδηροδρομικών γραμμών, κυκλώθηκαν, αν και οι ίδιοι ήσαν πεζοί σε απόλυτο ανοικτό πεδίο από πολλαπλάσιες δυνάμεις, Μαροκινών σπαχήδων δηλαδή ιππέων και Σενεγαλέζων πεζών, που προέρχονταν από τα γαλλικά αποικιακά στρατεύματα.

"Αρνούμενοι και πάλι να παραδοθούν υπερασπίσθηκαν, σε μια 3ωρη σκληρή και άνιση μάχη, την τιμή και την σημαία τους, πληρώνοντας βαρύ τίμημα: 72 νεκροί από σύνολο 280 περίπου ανδρών, ενώ οι "Γάλλοι, δηλαδή οι προερχόμενοι από τις γαλλικές αποικίες του Μαρόκου και της Σενεγάλης της Αφρικής, παρά την πλεονεκτική τους θέση, θρήνησαν 10 νεκρούς", αναφέρει σε άρθρο της η εφημερίδα "Ελευθερία" της Λάρισας.

Η μάχη έληξε, όταν οι επιζώντες του 1/38 Συντάγματος περικυκλωμένοι πλήρως, αναγκάσθηκαν να παραδοθούν. Στα χέρια των Γάλλων βρέθηκαν η τιμημένη σημαία, ο διοικητής του Συντάγματος Αθανάσιος Φράγκου, 13 αξιωματικοί, 35 υπαξιωματικοί και 164 στρατιώτες.

Οι αιχμάλωτοι αξιωματικοί οδηγήθηκαν σε στρατόπεδα αιχμαλώτων, ενώ οι στρατιώτες σε τάγμα αναγκαστικής εργασίας στην Κατερίνη της Πιερίας. Οι Γάλλοι δηλαδή, τους συμπεριφέρθηκαν όχι σαν φίλους ή συμμάχους, αλλά σαν αιχμαλώτους πολέμου.

Δ. Πού βρίσκεται η τιμημένη ελληνική πολεμική σημαία;
Η σημαία μεταφέρθηκε στην Γαλλία σαν τρόπαιο νίκης του ίδιου του Γάλλου Σαράιγ, "άσχετα αν πολέμησαν και σκοτώθηκαν Σενεγαλέζοι πεζικάριοι και Μαροκινοί ιππείς, από τα αποικιακά στρατεύματα", τονίζει το διαδικτυακό κανάλι: "το Λαρισαίων Κοινόν" (=Αδέσμευτη Πατριωτική Δημοτική Κίνηση), σε εκδήλωση μνήμης για τους πεσόντες ήρωες. Η πολεμική αυτή σημαία βρίσκεται στην πόλη Valence της Γαλλίας και κοσμεί την αίθουσα τελετών του 1ου Συντάγματος Τεθωρακισμένων της Γαλλίας, ενώ παλαιότερα αυτό ονομαζόταν: 1ο Σύνταγμα Μαροκινών Σπαχήδων. Την δώρισε εκεί η οικογένεια Σαράιγ, που την κληρονόμησε από τον στρατηγό πρόγονό της.

Αξίζει να τονισθεί πως ο Σαράιγ υπήρξε ο φυσικός αυτουργός του κινήματος της Θεσσαλονίκης και του Εθνικού Διχασμού. Η θητεία του Γάλλου στρατιωτικού διοικητή αμαυρώνεται, τόσο από την συμπεριφορά του στη Θεσσαλονίκη και την στάση του προς τους κατοίκους της, προς τους αθώους, επομένως, Έλληνες πολίτες, όσο και αργότερα από τον βομβαρδισμό των αμάχων στη Δαμασκό.

Ε. Γενικά συμπεράσματα
α. Η πολεμική ελληνική σημαία υπήρξε το λάφυρο (=τρόπαιο, σύμβολο νίκης) μιας άνισης μάχης του Γαλλικού Συντάγματος εναντίον αποσπάσματος του 1/38 Συντάγματος Ευζώνων και του 4ου Συντάγματος Πεζικού Μειωμένων Δυνάμεων, που αν και βρίσκονταν σε συνθηκολόγηση, αρνήθηκαν να παραδώσουν τα όπλα και την σημαία που με ταπεινωτικό και προσβλητικό τρόπο απαίτησαν οι Γάλλοι.

β. Η μάχη αυτή ονομάσθηκε: Μάχη τη Σημαίας και η ίδια η σημαία, λάφυρο ενός ακήρυκτου πολέμου, ονομάσθηκε από τους Γάλλους: Ακατανόητο τρόπαιο (Tropheo Incomprehensible). Ακόμη δεν μπορούν να καταλάβουν οι Γάλλοι, γιατί οι Έλληνες πολέμησαν για ένα "πανί".

γ. Γι' αυτό το πολύτιμο "πανί" έγραψε ποίημα ο Στέφανος Δάφνης (1882 - 1947), ψευδώνυμο του Θρασύβουλου Ζωϊόπουλου, ο οποίος υπήρξε καθηγητής Μαθηματικών και δίδαξε στα ελληνικά δημόσια σχολεία της Β'θμιας Εκπαίδευσης. Αργότερα αφοσιώθηκε στη λογοτεχνία, κυρίως στην ποίηση. Αλλά επιδόθηκε και στη συγγραφή θεατρικών έργων, όπου και διέπρεψε. Βραβεύτηκε το 1920 με το 1ο βραβείο στον Φιλαδέλφειο Διαγωνισμό και το 1926 τιμήθηκε με το βραβείο της Εταιρείας Θεατρικών Συγγραφέων. Συνεργάσθηκε και με διάφορες εφημερίδες, όπου εργάσθηκε σαν δημοσιογράφος. Το ποίημά του: "Ο Ύμνος της Σημαίας" μεταξύ των άλλων αναφέρει και τα εξής:

Αυτό είναι το ιερό πανί, το γαλανό και τ' άσπρο, / κομμάτι απ' ανοιξιάτικο και ξάστερο ουρανό, / που είναι λευκό σαν τον αφρό του κύματος, που ανθίζει / σε περιγιάλι ολόγλυκο, σε πέλαγο μακρινό… / Αυτό είναι το ιερό πανί, που, όταν περνά μπροστά μας, / υγραίνονται τα βλέφαρα και σπαρταρά η καρδιά μας.

Είναι η Σημαία! Την βλόγησαν παπάδες μ' άσπρα γένια, / μεσ' στης σκλαβιάς το τρίσβαθο κι απόκρυφο σχολειό, / έκλαψαν μάτια και καρδιές επάνω της, και οι κόρες / την νύκτα την υφαίνανε κρυφά στον αργαλειό / …είναι μια αθάνατη πνοή, που ορμά να ζωντανέψη / με ανατριχίλα ανέκφραστη το δίχρωμο πανί.

Το ποίημα αυτό μπορεί κανείς να το δει και να το διαβάσει και στο αναγνωστικό του Ο.Ε.Δ.Β. (Οργανισμός Εκδόσεως Διδακτικών Βιβλίων, του έτους 1955, για την Στ' τάξη του Δημοτικού Σχολείου).

ΣΤ. Τιμές στους πεσόντες στο πεδίο της μάχης
α. Το 1930, στον χώρο της Μάχης, ύστερα από 13 χρόνια και μετά από απόφαση του Δημοτικού Συμβουλίου και με τις δαπάνες του Δήμου της Λάρισας, προς τιμήν αυτών που σκοτώθηκαν, ανεγέρθη ένα μνημείο, όπου γύρω του φυτεύτηκαν 4 κυπαρίσσια, όσοι ήσαν και οι πεσόντες νεκροί: κυρίως από την Λάρισα, όπως αναφέρει και η σχετική ανακοίνωση του Δημοτικού Συμβουλίου του Δήμου Λάρισας, το 1930.

β. Στο Μνημείο, μια μαρμάρινη στήλη, ανάγλυφα σκαλισμένα, αναφέρει τα ονόματα των Λαρισαίων πεσόντων ηρώων: Ζήσιμος Δημ. Ταγματάρχης Πεζικού, Παλαιοδημόπουλος Επαμ. Λοχίας, Τσακανίκας Λοχίας και Κάκαβας Φώτης στρατιώτης.

γ. Μια επιγραφή υπάρχει με κεφαλαία γράμματα: "ΕΙΣ ΕΝΔΕΙΞΙΝ ΕΥΓΝΩΜΟΣΥΝΗΣ ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΥΠΕΡΑΣΠΙΣΤΑΣ ΤΗΣ ΣΗΜΑΙΑΣ, Ο ΔΗΜΟΣ ΛΑΡΙΣΑΣ ΕΣΤΗΣΕ ΤΟΔΕ" και ημερομηνία: Ιούνιος 1917.

Τα ονόματα των υπόλοιπων νεκρών ηρώων, Καρδιτσιωτών στην πλειοψηφία τους αγνοούνται, καθώς και η ιδιαίτερη πατρίδα τους. Ακόμη και σήμερα παραμένει άγνωστος ο τόπος ταφής των ηρωικών νεκρών. Ας θυμόμαστε όμως τα αθάνατα και σοφά λόγια του ιστορικού Θουκυδίδη (460 π.Χ. - 398 π.Χ.) του 5ου π.Χ. αιώνα:

"Ανδρών γαρ επιφανών πάσα γη τάφος και ου στηλών µόνον εν τη οικεία σηµαίνει επιγραφή αλλά και εν τη µη προσηκούση άγραφος µνήµη παρ' εκάστω της γνώµης µάλλον ή του έργου ενδιαιτάται ".

Μετάφραση: Τάφος των σπουδαίων ανδρών είναι κάθε τόπος και δεν σώζεται το όνομά τους, μόνον σε επιγραφές στην πατρίδα τους, αλλά διατηρείται η ανάμνησή τους και στις ξένες χώρες, πιο πολύ στη μνήμη και στις καρδιές των ανθρώπων, παρά στα γραπτά μνημεία και στους τάφους.