Τα κρυφά σχολειά στην υπόδουλη Θράκη στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1453-1920) - Μέρος Α’

“Η εκπαίδευση επί Τουρκοκρατίας γινόταν με κίνδυνο: κρύφα και εν παραβύστω (=κρυφά και μυστικά)”, αναφέρει ο Τρύφων Ευαγγελίδης

“Η εκπαίδευση επί Τουρκοκρατίας γινόταν με κίνδυνο: κρύφα και εν παραβύστω (=κρυφά και μυστικά)”, αναφέρει ο Τρύφων Ευαγγελίδης, (1863-1941), Μικρασιάτης Έλληνας, συγγραφέας, ιστορικός και φιλόλογος, Γυμνασιάρχης με πολύ καλές σπουδές στην Μεγάλη του Γένους Σχολή Κωνσταντινούπολης, στη Φιλοσοφική Αθηνών και στη Γερμανία, όπου αναγορεύθηκε διδάκτωρ το 1892. Τιμήθηκε δύο φορές από την Ακαδημία Αθηνών για τα βιβλία του: "Η ιστορία του εποικισμού της Ύδρας" (1935) και για το δίτομο έργο του: "Η Παιδεία επί Τουρκοκρατίας" (1936).

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1ο: Η ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΣΤΗΝ ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΤΟΥΡΚΟΚΡΑΤΙΑ
Στις πρώτες δεκαετίες μετά την Άλωση, συναντούμε λίγους από τους τελευταίους λογίους που απέμειναν στην τουρκοκρατούμενη Ανατολή. Οι περισσότεροι είχαν φύγει στο εξωτερικό. Οι λύσεις αναζητήθηκαν στην επιστράτευση των ελάχιστων μορφωμένων εκείνης της περιόδου, που προέρχονταν από τις τάξεις των κληρικών και των μοναχών, αναφέρει ο κορυφαίος ιστορικός Χασιώτης Γεώργιος (1842-1911). Ο Γεώργιος Σχολάριος (1400-1473), ο 1ος Πατριάρχης μετά την Άλωση (1453) ιδρύει την Πατριαρχική Σχολή, τον ίδιο χρόνο της ανόδου του στον πατριαρχικό θρόνο (1454). "Επρόκειτο για μια σχολή με υποτυπώδη οργάνωση, ισχνούς οικονομικούς πόρους και με περιορισμένη ακτινοβολία" αναφέρει ο Κωνσταντίνος Χατζόπουλος, καθηγητής Ιστορίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης.

Παράλληλα λειτουργούν τα λεγόμενα "κοινά σχολεία" τα στοιχειώδη δηλαδή εκπαιδευτήρια της Πρωτοβάθμιας Παιδείας, σύμφωνα με τον ιστορικό Χασιώτη, στους νάρθηκες των εκκλησιών ή σε κελιά μοναστηριών, μας θυμίζει ο ιστορικός Βακαλόπουλος.

Πληροφορίες για την πνευματική και κοινωνική κατάσταση της εποχής αντλούμε από τα έργα σπουδαίων λογίων και ιστορικών που είναι οι εξής:

Ι. Ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς (1544 - 1607), ο οποίος υπήρξε λόγιος, κωδικογράφος και αξιωματούχος του Οικουμενικού Πατριαρχείου. Είναι γνωστός χάρη στην μακρόχρονη αλληλογραφία και φιλία του με τον Γερμανό φιλόλογο Μαρτίνο Κρούσιο (1526-1607), καθηγητή της αρχαίας ελληνικής και λατινικής φιλολογίας, στο πανεπιστήμιο του Τύμπιγκεν της Γερμανίας για 25 χρόνια. Δημοσίευσε ο Κρούσιος τις επιστολές, που του έστειλε ο Ζυγομαλάς, που ήταν "πρωτονοτάριος" δηλαδή αρχιγραμματέας της πατριαρχικής αυλής στην Κωνσταντινούπολη. Η δημοσίευση των επιστολών έγινε στην Βασιλεία της Ελβετίας το 1584 (16ος αι.) και ο τίτλος του έργου του με τις επιστολές: "Turcograecia". Περιγράφει σ' αυτές τις επιστολές ο Θεοδ. Ζυγομαλάς στον σπουδαίο φίλο του, σε ποια κατάσταση βρίσκονταν οι ελληνικές περιφέρειες και οι ελληνικές πόλεις στα παλιότερα χρόνια και στην εποχή του και αναφέρει μεταξύ των άλλων τα εξής: "Ενώ κάποτε αυτές οι περιοχές και οι πόλεις απολάμβαναν αφθονία αγαθών και ευδαιμονία και ήσαν "Λόγων Πηγαί", όλα αυτά (στην εποχή του Θεοδόσιου Ζυγομαλά: 16ο αι.), ήταν πια ηφανισμένα (=εξαφανισμένα) και λείψανα (υπολείμματα) φέροντα των παλαιών καλών και της τότε ευδαιμονίας" Και αυτό συνέβαινε, διότι στον καιρό του "πάντα ταύτα δεδουλωμένα δουλεία Αγαρηνών και ουκ έχοντα τας επιστήμας ελευθέρας, ει μη τι που εφευρίσκεται (εκτός και αν κάτι επινοείται). Το δ' αίτιον ότι αι κακώσεις και αι συζητήσεις των τυραννούντων δειναί. "Σοφίαν γαρ ή μαθήματα, δούλοι όντες νυν (επειδή τώρα είμαστε σκλάβοι), ουκ έχομεν… "ΗΜΕΙΣ ΓΑΡ ΟΝΟΜΑΤΙ ΕΛΛΗΝΕΣ".

ΙΙ. Ο Δημήτριος Κατσαφάνας (1928 - ) φιλόλογος και συγγραφέας, σε άρθρο του "περί κρυφού Σχολειού", αναφέρει: Αμέσως μετά την Άλωση της Κωνσταντινουπόλεως (1453), ο Μωάμεθ ο Β' παραχώρησε στον ορθόδοξο Πατριάρχη, τον Γεώργιο Σχολάριο ή Γεννάδειο τα βεράτια δηλαδή τα προνόμια που αναδείκνυαν τον 1ο Πατριάρχη μετά την Άλωση της Πόλης, σε ρουμ-μπασί δηλαδή Αρχηγό των Ρωμιών υπηκόων της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας. Οι περισσότεροι ιστορικοί σήμερα θεωρούν ότι μέρος των βερατίων ήταν και η Παιδεία του ρουμ-μιλλιέτ (Έθνος των Ρωμιών).

ΙΙΙ. "Η εθνική συνείδησή μας, κατά την Τουρκοκρατία, ήταν συνείδηση απάσης της Ρωμιοσύνης", τονίζει ο ιστορικός και πανεπιστημιακός Αθανάσιος Καραθανάσης (1946 - )

IV. Με την θέση αυτή σχετικά με τα βεράτια, συμφωνεί και ο Παρασκευάς Κονιόρτας (1956 - ), καθηγητής Ιστορίας Οθωμανικής Αυτοκρατορίας στο ΕΚΠΑ (=Εθνικό Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών). Στο έργο του: "Οθωμανικές θεωρήσεις για το Οικουμενικό Πατριαρχείο 17ος αι έως και αρχές 20ού αιώνα - βεράτια για τους προκαθημένους της Μεγάλης Εκκλησίας" γράφει: "Το Οικουμενικό Πατριαρχείο αποτέλεσε μετά την Άλωση (1453) τον κομβικό θεσμό του "Βυζαντίου μετά το Βυζάντιο", δηλαδή του χριστιανικού κόσμου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, συνυπάρχοντας με την "αλλόπιστη" οθωμανική πολιτική εξουσία για περίπου 5 αιώνες (1453 - 1923). Στο διάστημα αυτό η εκκλησία διεύρυνε σημαντικά την παρουσία της και σε άλλα πεδία, πέρα από το θρησκευτικό και συγκεκριμένα: α) στην απονομή της δικαιοσύνης, β) στην κοινωνική πρόνοια, γ) στην εκπαίδευση, δ) στην διαμόρφωση πολιτικής ιδεολογίας και ε) στις οικονομικές δραστηριότητες.

Στο ιστορικό μουσείο της Μόσχας υπάρχει μια μικρογραφία από χειρόγραφο, που παριστάνει πολλά παιδιά βυζαντινών που μάθαιναν οικοδομικές τέχνες. Κυριαρχεί στην εικόνα το κόκκινο χρώμα. Παρατηρούμε την συνεργασία των παιδιών μεταξύ τους, αλλά και την μεταξύ τους συνεννόηση με διάφορες χειρονομίες που βλέπουμε, εκ μέρους των παιδιών.

Αρμόδιος για τα θέματα των χριστιανών μέχρι την Σύνοδο του 1593 (16ο αι.), ήταν ο Οικουμενικός Πατριάρχης και μετά απ' αυτόν οι κατά τόπους Μητροπολίτες. Το Πατριαρχείο Κωνσταντινουπόλεως ήταν πρωτίστως το εθνικό κέντρο των Ελλήνων, γύρω από το οποίο είχε συσπειρωθεί το έθνος, μετά την τραγική καταστροφή του 1453. Μέσα στο σκιερό και λαβυρινθώδες πατριαρχικό μέγαρο και στις γύρω από αυτό συνοικίες, με την ανατολική όψη, εξελίχθηκε ο εκκλησιαστικός βίος του τουκροκρατούμενου ελληνισμού.

Ο Μωάμεθ διατήρησε τους θρησκευτικούς αρχηγούς των μη μουσουλμανικών εθνοτήτων, αφού τους παραχώρησε πολιτική εξουσία για τα ποίμνιά τους και τους κατέστησε υπευθύνους για την τήρηση της τάξης με κίνδυνο της κεφαλής τους. "Ήλπιζε ο Τούρκος μονάρχης ότι δίνοντας με αφθονία και πλουσιοπάροχα σ' αυτούς τιμές και πλούτο, θα τους είχε αφοσιωμένους στον οίκο των Οσμανιδών και προθύμους να αποκοιμίζουν το ποίμνιό τους, με την διδασκαλία για ελευθερία στον ουρανό και υποταγή στη γη" διαβάζουμε στο βιβλίο της Ιστορίας, το γραμμένο από τους ιστοριογράφους Αχιλ. Λαζάρου και Αθαν. Διάφα.

Έτσι το Πατριαρχείο παρέμεινε ακόμη και μετά την ανεξαρτησία του ελληνικού κράτους, ένας καίριος θεσμός του Ελληνισμού, ενταγμένος παράλληλα στην οθωμανική έννομη τάξη. Γίνεται, επίσης προσπάθεια να διερευνηθούν, μεταξύ άλλων, οι μηχανισμοί μετάβασης από το Γένος των Ρωμαίων στο Έθνος των Ελλήνων.

V. Σύμφωνα με τον Αλέξη Ηρακλείδη καθηγητή σε Πανεπιστήμιο του Λονδίνου και στο Πάντειο Αθηνών, η λέξη "Έλληνας" αρχίζει να χρησιμοποιείται από τους Ρωμιούς ραγιάδες του Σουλτάνου μετά το 1770 (18ος αι.) χάρις στην επίδραση του Γαλλικού Διαφωτισμού.

VI. "Και αυτό είναι φυσικό, διότι το ελληνικό έθνος συγκροτείται σταδιακά ανάμεσα στο 1770 και στο 1820 από ομάδες τριών εθνοπολιτισμικών κοινοτήτων: α) της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας (Ρωμιών, Αρβανιτών, Βλάχων). β) από την ιδεολογική ηγεμονία του Νοελληνικού Διαφωτισμού και γ) από την ηγεσία τριών κοινωνικών κατηγοριών: λογίων, εμπόρων και οπλαρχηγών: Δηλαδή οι Ελληνόφωνοι χριστιανοί ραγιάδες άρχισαν να αποζητούν την ελευθερία τους από τους Οθωμανούς, μόνον μετά το 1770 (18ο αι.), κάτω από την επίδραση της εθνικιστικής ιδεολογίας του Νεοελληνικού Διαφωτισμού που επηρεάσθηκε από τον Γαλλικό Διαφωτισμό", τονίζει ο Νίκος Ροτζώκος, καθηγητής στο Α.Π.Θ. (=Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) στο έργο του: "Εθναφύπνιση και εθνογένεια - ορλωφικά και Ελληνική ιστοριογραφία".

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 2ο: ΟΙ ΑΙΤΙΕΣ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΗΣ ΟΠΙΣΔΟΔΡΟΜΗΣΗΣ ΣΤΗΝ ΘΡΑΚΗ ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΙΑ
Ι. Στοιχεία συνοχής του Γένους των Ελλήνων και προσπάθεια αδρανοποίησης τους
από τους Τούρκους

-Οι παράγοντες που βοήθησαν το Γένος να συγκροτηθεί και να σωθεί, είναι: α) Η εκκλησία, β) η κοινή γλώσσα, γ) ο χώρος και ο λαός με την ιστορική του συνέχεια, δ) οι πατροπαράδοτοι θεσμοί και οι παραδόσεις, ε) η συλλογική μνήμη του κοινού παρελθόντος και στ) οι ίδιες ελπίδες για το μέλλον.

Τα παραπάνω στοιχεία σύνδεσης των Ελλήνων προσπάθησαν οι Οθωμανοί Τούρκοι να αδρανοποιήσουν, με την εγκατάσταση Οθωμανών στην Θράκη, με τρόπο συστηματικό. Έλληνες εκτοπίσθηκαν και εγκαταστάθηκαν Τούρκοι, με αποτέλεσμα να δυσκολεύεται σε μεγάλο βαθμό η διακίνηση του ελληνικού πληθυσμού. Παρατηρήθηκαν εποικισμοί μουσουλμανικών ομάδων από την Μ. Ασία προς την Δυτική Θράκη και συγκεκριμένα: Στις Φέρρες, στο Διδυμότειχο - σε μια συνοικία εγκαταστάθηκαν οι Τάταροι, στην Κομοτηνή οι Γιουρούκοι και στην Γενισέα Ξάνθης οι Γιουρούκοι "Καραγκιόζ" (=Μαυρομάτηδες).

ΙΙ. Η κακή οικονομική κατάσταση των Ελλήνων της Θράκης
-Το Εμπόριο στην Θράκη γνώρισε στασιμότητα. Οι πλανόδιοι έμποροι κατευθυνόμενοι προς το Διδυμότειχο και στην Αδριανούπολη δέχονται αιφνίδιες ληστρικές επιθέσεις και υποφέρουν τα πάνδεινα. Οι Έλληνες αναγκάσθηκαν να καλλιεργήσουν τις αχανείς εκτάσεις των μεγαλοτσιφλικάδων Οθωμανών, ενώ οι Τούρκοι των αστικών κέντρων αποτέλεσαν κυρίως την διοικητική γραφειοκρατία.

Οι ερευνητές Ιωάννης Γ. Ζαμπούκης και Πέτρος Θ. Στράντζαλης, σε σχετικό τους άρθρο για την Θράκη, αναφέρουν: "Στα Γανόχωρα της Ανατ. Θράκης οι Έλληνες ασχολούνταν κυρίως με την αλιεία, την αγγειοπλαστική, την σηροτροφία (=διαδικασία εκτροφής μεταξοσκωλήκων για την παραγωγή μεταξιού), την αμπελουργία, το εμπόριο και την ναυτιλία. Οι κάτοικοι της χώρας στην Χερσόνησο της Καλλίπολης είχαν σαν επαγγελματική τους ενασχόληση την ναυτιλία, την αλιεία και την οινοποιία.

ΙΙΙ. Οι αυθαιρεσίες, η διαφθορά και η καταπίεση των Ελλήνων από τους Τούρκους
Ερευνητές πιστεύουν ότι θεσμικό - νομικό κώλυμα (εμπόδιο) για λειτουργία σχολείων δε πρέπει να υφίστατο. Υπάρχουν όμως μαρτυρίες που επιβεβαιώνουν την διαφθορά τοπικών αξιωματούχων. Χαρακτηριστική είναι μια αναφορά - παράπονο του 1675 (17ος αι.) στα Κατάστιχα Παραπόνων που τηρούσε η οθωμανική Κεντρική Διοίκηση. Αυτή προέρχεται από χριστιανούς της Κασταμονής δηλαδή από την Βόρεια Μικρά Ασία και αφορά διαφθορά κρατικών αξιωματούχων, των οποίων η καταπίεση και η αυθαιρεσία δεν έχουν τελειωμό. Οι παραπάνω κρατικοί υπάλληλοι αποσπούσαν μεγάλα χρηματικά ποσά, επειδή οι χριστιανοί δίδασκαν κατ' οίκον στα αγόρια τους το Ευαγγέλιο. Εξάλλου διαπιστώνεται ότι κατά την εποχή της παρακμής της αυτοκρατορίας, η πραγματική εξουσία του σουλτάνου περιορίζεται γύρω από την Κωνσταντινούπολη, ενώ παρατηρείται αποσύνθεση στην επαρχιακή διοίκηση.

Στην περιφέρεια ισχυροποιούνται διάφοροι τοπικοί παράγοντες, πρωτίστως μουσουλμάνοι Τούρκοι, μεγάλοι ιδιοκτήτες γης, οι αγιάνηδες (πρόκριτοι), οι οποίοι γίνονται πιο δυνατοί από τους περιφερειακούς Τούρκους διοικητές. Ένας Τούρκος ποιητής, το 1692 (17ος αι.) αναφέρει χαρακτηριστικά: "Ένα φιρμάνι, μια μαρτυρία, ένα συμβολαιογραφικό έγγραφο, δεν έχουν δύναμη, χωρίς την θέληση των προυχόντων των επαρχιών. Κατά την Τουρκοκρατία, ίσχυε η αρχή του Κορανίου: Οι Χριστιανοί, οι Εβραίοι και οι θεσμοί τους γίνονται ανεκτοί".

Ωστόσο μεταξύ νομοθεσίας και πράξης υπήρχε μεγάλη απόσταση και οι νόμοι πολύ συχνά αγνοούνταν.

Οι δημόσιες θέσεις και η δικαιοσύνη εξαγοράζονταν. Οι θέσεις των διοικητών πωλούνταν με ορισμένο τιμολόγιο και οι πασάδες που αγόραζαν τις θέσεις, εκβίαζαν, στην συνέχεια, τους κατοίκους των επαρχιών για να καλύψουν το τίμημα. Επίσης, ήσαν προς πώληση και οι θέσεις των δικαστών. Οι καταχρήσεις των Τούρκων σε βάρος του Δημοσίου υπήρξαν παροιμιώδεις. Ένα τουρκικό ρητό έλεγε τα εξής: "Το ταμείο του Πατισάχ (περσική ονομασία για τον ηγεμόνα, για τον Σουλτάνο της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας) είναι θάλασσα και όποιος δεν πίνει απ' αυτήν, είναι χοίρος".

IV. Η κατάσταση της Παιδείας στην σκλαβωμένη Θράκη
Η εκπαίδευση στο β' μισό του 15ου αιώνα εκινείτο σε μηδαμινά επίπεδα, διότι οι περισσότεροι λόγιοι είχαν φύγει στο εξωτερικό, στην Δύση κυρίως και συνετέλεσαν μ' αυτόν τον τρόπο στην ανάπτυξη του Γαλλικού Διαφωτισμού, και της Αναγέννησης γενικότερα, αλλά σκοτάδι πυκνό κάλυψε την Ανατολή. Από τον 16ο αιώνα και μετά οι σπουδαγμένοι στην χριστιανική Δύση, ιερωμένοι και κληρικοί, αρχίζουν να επανδρώνουν πολλά από τα υποτυπώδη εκπαιδευτήρια της εγγύς Ανατολής.

"Το αν επιτρεπόταν ή απαγορευόταν η Παιδεία είναι χωρίς σημασία, τονίζει ο ιστορικός και συγγραφέας Γριτσόπουλος (1911 - 2008), την στιγμή που δεν μαρτυρείται λειτουργία σχολείων (ορατών) γενικά. Είτε επιτρεπόταν είτε όχι η εκπαίδευση, η σύσταση και η λειτουργία σχολείων χωρίς διδασκάλους, χωρίς σχολεία, χωρίς οικονομικά μέσα ήταν ΑΔΥΝΑΤΗ. Όταν η ζωή κυλούσε κάτω από τον φόβο του Τούρκου δυνάστη, το λιγότερο που είχαν να σκεφθούν οι κατατρεγμένοι και φτωχοί ραγιάδες, ήταν να οργανωθούν και να λειτουργήσουν σχολεία.

Την όλη κατάσταση περιγράφει με την όμορφη φωνή του, ο Μανόλης Μητσιάς το 1975, στο τραγούδι: "Μια φορά και έναν καιρό", σε μουσική του Χρήστου Λεοντή. Μεταξύ των άλλων αναφέρει τα εξής: "Μια φορά και έναν καιρό, / στον τόπο τούτο τον τρανό, / ζούσαν κάτι φουκαράδες, / οι ραγιάδες. / Κοτζαμπάσηδες, πασάδες / και σεβάσμιοι δεσποτάδες, / κυβερνούσανε την χώρα, / καλή ώρα!

Πρόκειται για πλάνη ότι δεν απαγορευόταν η λειτουργία σχολείων.
Τίποτε δεν γινόταν, ούτε τολμούσαν να πράξουν οι σκλαβωμένοι Έλληνες, χωρίς την έγκριση του βάρβαρου κατακτητή. Και αν ακόμη εχορηγείτο η άδεια, ήταν τυλιγμένη μέσα σε μύριους περιορισμούς και απαιτούνταν πολλά χρήματα για την εξαγορά.

Συνεχίζεται στην έκδοση της 27ης Μαρτίου με το Μέρος Β’