Οι Αγγειοπλάστες της Ροδόπης από την απελευθέρωση της Θράκης μέχρι σήμερα

Προμήθευαν με αγγεία όλο τον νομό Ροδόπης και πολλά άλλα μέρη της Ελλάδας

Ο άνθρωπος άρχισε να ασχολείται με την κατασκευή αγγείων από λάσπη που τα στεριοποιούσε με την φωτιά εδώ και 9.000 χρόνια περίπου.

Αρχικά επέλεγε το υλικό που αποτελείτο και αποτελείται μέχρι και σήμερα από πηλό. Στα πρώτα χρόνια έφτιαχνε τα αγγεία χωρίς τροχό. Αργότερα επινόησε τον τροχό όπου ο αγγειοπλάστης τοποθετούσε στην επάνω επιφάνεια του οριζόντιου τροχού μια ποσότητα πηλού και με την βοήθεια του ποδιού του τον περιέστρεφε. Γυρνώντας τον τροχό αυτόν του έδινε το σχήμα που ήθελε, ακολούθως το μετέφερε επάνω σε ένα σανίδι για να στεγνώσει όπου εκεί όσα αγγεία ήθελε τα ζωγράφιζε και τα έβαφε. Ύστερα έβαζε όλα τα αγγεία που είχε κατασκευάσει μέσα σε ειδικό φούρνο όπου τα "έψηνε". Τα αγγεία αυτά χρησιμοποιούνταν για την κάλυψη αναγκών των κατοίκων. Όπως στάμνες για νερό, αγγεία για κρασί, για λάδι, για μέλι, ποτήρια, πιάτα, κατσαρόλες, γλάστρες, γενικά όλα τα αντικείμενα που χρειάζονταν το νοικοκυριό ενός σπιτιού εκείνη την εποχή. Αργότερα άρχισαν να κατασκευάζουν και μεγάλα πιθάρια ως αποθήκες της παραγωγής των γεωργών καθώς επίσης και για παστά ψάρια ή κρεατικά.

Οι αγγειοπλάστες της Κομοτηνής
Στην Κομοτηνή όταν πρωτοεγκαταστάθηκαν οι πρόσφυγες μετά το 1922 άνοιξε το πρώτο αγγειοπλαστείο στην οδό Αγχιάλου εκεί δίπλα στο στρατιωτικό πρατήριο ο καταγόμενος από τις 40 Εκκλησιές Αν. Θράκης Εμμανουήλ Κιουπτσής. Το επώνυμο Κιουπτσής το πήρε από το επάγγελμα που έκανε κιούπκια (αγγεία). Επί οθωμανικής αυτοκρατορίας πολλοί έπαιρναν το επώνυμό τους από το επάγγελμα τους. Στο εργαστήριο αυτό έφτιαχνε διάφορα αγγεία, όπως πιθάρια, στάμνες, γαλατιέρες, μικρά αγγεία που έβαζαν μέσα φασόλια, ρεβίθια, φακές, γλάστρες, κουμπαράδες, μουσικά όργανα (ταραμπούκες, τουμπερλέκια), κατσαρόλες, πιάτα θυμιατά και πολλά άλλα.

Για να φτιάξει όμως τα ανωτέρω χρειαζόταν και ο κατάλληλος πηλός, έτσι αφού έψαξε γύρω από την Κομοτηνή βρήκε ένα χωράφι εκεί πριν από τα Σύμβολα και το αγόρασε οπότε από εκεί προμηθευόταν τον μαύρο και τον κόκκινο πηλό. Αφού φόρτωνε στο κάρο την ποσότητα που ήθελε την μετέφερε στο εργαστήριο του όπου την ζύμωνε καλά ακολούθως περνούσε την πηλό από ένα μηχάνημα ανάμεσα από δύο κυλίνδρους για να λιώσουν τα μικρά σκληρά κομματάκια πηλού. Στο εργαστήριο αυτό υπήρχαν τρεις μηχανές με τροχούς που τις δούλευαν ο πατέρας Γιάννης και οι δύο γιοί του Μανώλης και Μιχάλης. Επίσης είχαν και πολλούς βοηθούς που τους βοηθούσαν από την αρχή μέχρι να γίνουν τα αγγεία.

Για την κατασκευή ενός αγγείου τοποθετούσαν στο μέσον του τροχού μια ποσότητα πηλού και έπλαθαν αυτό που ήθελαν. Ύστερα τοποθετούσαν τα αγγεία πρώτα επάνω σε τάβλες για να στεγνώσουν, έτσι αφού τα γυάλιζαν τα τοποθετούσαν μέσα στον φούρνο.

Στις 40 Εκκλησιές είχαν στο εργαστήριο τους πέντε τεράστιους φούρνους που ο καθένας χωρούσε 10.000 μικρά αγγεία. Εδώ είχαν δύο μικρούς φούρνους όπου έβαζαν τα μικρά αγγεία και ένα μεγάλο όπου έβαζαν τα πιθάρια και είχε έξι μέτρα βάθος. Έβαζαν σκάλα για να κατέβουν μέσα στο φούρνο. Έτσι ένας από επάνω πετούσε τα αγγεία και ένας άλλος από κάτω τα έπιανε και τα στοίβαζε. Όταν πια είχαν "ψηθεί" τα αγγεία μετά από μια δύο μέρες τα έβγαζε ένας από κάτω και τα πετούσε σε έναν άλλο από επάνω που τα έπιανε.

Κάποια αγγεία τα πουλούσαν από το κατάστημα εργαστήριο τους και άλλα τα φόρτωναν στο κάρο και τα πήγαιναν στα χωριά όπου τα πουλούσαν στους χωρικούς. Επίσης πουλούσαν κάθε τρίτη και στην λαϊκή αγορά της Κομοτηνής.

Το εργαστήρι αυτό αργότερα, ο Μανώλης το λειτουργούσε μαζί με τον γιό του τον Μιχάλη. Ο Μιχάλης μη θέλοντας να κρατήσει το επώνυμο Κιουπτσής που προέρχεται από την τουρκική λέξη κιούπια το άλλαξε σε Ιωαννίδης. Ο Μιχάλης στο πανηγύρι στα Φατήργιακα φόρτωνε επάνω στο κάρο διαφόρων ειδών αγγεία μαζί με την οικογένειά του και μετέβαιναν εκεί στον χώρο όπου διανυκτέρευαν όπως και πάρα πολλοί άλλοι από τα γύρω χωριά συμμετέχοντας έτσι και στο πανηγύρι αλλά πουλώντας και τα διάφορα αγγεία του. Η δουλειά του αγγειοπλάστη δεν είναι όπως τώρα σύγχρονη, ήταν πολύ δύσκολη και βαριά, στον τροχό όλη μέρα από κάτω να σπρώχνεις τον τροχό με τα πόδια για να γυρίσει και από πάνω από τον τροχό να σχηματίζεις το αγγείο που θέλεις. Στα αγγεία επάνω σχεδίαζαν κυρίως γεωμετρικά σχήματα, λουλούδια και διάφορα άλλα μ' ένα εργαλείο που το ονόμαζαν μπαλονάκι.

Γύρω στο 1993 όπως βγήκαν τα πλαστικά άρχισε η δουλειά αυτή να πέφτει και τελευταία ο Μιχάλης μόνο κάτι λίγα αγγεία έφτιαχνε και πουλούσε. Παλιά ερχόταν μέχρι και από την Χαλκιδική και αγόραζαν για τα εξοχικά τους πιθάρια. Τα πιθάρια τα έφτιαχναν τρία άτομα σε δύο κομμάτια και ύστερα τα ένωναν. Επίσης έφτιαχναν και τα λεγόμενα "μπαρτάκια" αυτά α αγόραζαν συνήθως οι μουσουλμάνοι. Το "μπαρτάκι" ήταν αγγείο που από επάνω από το στόμιο εξήχε μια μυτούλα απ' όπου έπιναν νερό.

Ένα δεύτερο αγγειοπλαστείο υπήρχε στην οδό Βασιλέως Παύλου απέναντι από το Μαρώνειο Μέγαρο εκεί που σήμερα βρίσκεται το "Ρεφενέ". Αυτό το λειτούργησε ο γιος του Μανώλη Κιουπτσή ο Γιάννης μαζί με τον γιό του Μανώλη.

Η διαδικασία για την παρασκευή των αγγείων ήταν η ίδια όπως προαναφέραμε. Και αυτός έπαιρνε χώμα από το ίδιο συνεταιρικό χωράφι πριν από τα Σύμβολα. Όταν λοιπόν σταμάτησαν και τα δύο προαναφερόμενα αγγειοπλαστεία να παρασκευάζουν αγγεία εκεί γύρω στη δεκαετία του 1990 δώρισαν το χωράφι αυτό στη Μητρόπολή μας υπό τον όρο να κτίσει εκεί η Μητρόπολη το παρεκκλήσι των Αγίων 40 Μαρτύρων, μάλιστα έχουν φέρει και την ανωτέρω εικόνα από την πατρίδα τους και θέλουν να την τοποθετήσουν εκεί. Έκτοτε όπως με ενημέρωσαν δεν έχει υπάρξει καμία εξέλιξη για το θέμα αυτό.

Ένα τρίτο αγγειοπλαστείο υπήρχε στην οδό Μαρωνείας και κατασκευαστής αγγείων ήταν ο Ιωάννης Κιουπτσής του Μαυρουδή που εγκαταστάθηκε ως πρόσφυγας στην Κομοτηνή μετά το 1922 ερχόμενος από τις 40 Εκκλησιές Ανατολικής Θράκης. Επειδή γνώριζε την τέχνη από τον πατέρα του από την πατρίδα που ήταν αγγειοπλάστες, άνοιξε το πρώτο αγγειοπλαστείο εκεί στην οδό Βίγας 11 δίπλα στο προσφυγικό σπίτι που του παραχώρησε το κράτος αγοράζοντας συγχρόνως και ένα χωράφι δίπλα στο Κόσμιο για να προμηθεύεται τον πηλό. Στο αγγειοπλαστείο αυτό έφτιαχνε αγγεία για κάποιο διάστημα και ο αδελφός του ο Κώστας Κιουπτσής. Έτσι ο Ιωάννης άρχισε να φτιάχνει και αυτός πιθάρια, πιάτα, θυμιατά, στάμνες, γλάστρες και διάφορα άλλα αγγεία χρήσεως για εκείνη την εποχή. Από μικρός ο γιος του Μαυρουδής άρχισε να μαθαίνει την τέχνη αυτή και να ανακατεύεται με τον πηλό δείχνοντας έτσι ότι θα ήταν άξιος συνεχιστής του πατέρα του. Όταν μεγάλωσε εκτός από την κατασκευή των αγγείων μαζί με τον πατέρα του αφού φόρτωναν στο κάρο τα αγγεία γυρνούσαν σε όλα τα χωριά, στο παζάρι και στα πανηγύρια πουλώντας τα. Τα περισσότερα αγγεία τα αντάλλασαν με διάφορα αγροτικά προϊόντα, όπως κρέατα, φρούτα, λαχανικά, αλεύρι και ζωοτροφή για το άλογό τους. Όπως με ενημερώνουν οι απόγονες τους τους είχε πει η μητέρα τους Ελένη ότι ενώ πολύς κόσμος πεινούσε είτε κατά την διάρκεια της εγκατάστασης των προσφύγων μετά το 1922 είτε κατά την διάρκεια της βουλγαρικής κατοχής 1941-1944 αυτοί δεν πείνασαν λόγω της ανταλλαγής των αγγείων με τρόφιμα.

Το αγγειοπλαστείο το λειτούργησαν στην Βίγλας τα πρώτα χρόνια της εγκατάστασης τους, σε λίγο άνοιξαν νέο στην οδό Μαρωνείας 52. Το 1978 απεβίωσε ο Ιωάννης και ανέλαβε την επιχείρηση ο γιος του Μαυρουδής. Το 1993 έκλεισε το αγγειοπλαστείο λόγω του ότι "πλημμύρισε" ο τόπος από τα πλαστικά. Πριν 40 χρόνια περίπου ξένο αγγλόφωνο περιοδικό δημοσίευσε ειδικό αφιέρωμα στον αγγειοπλάστη Μαυρουδή Κιουπτσή.

Οι αγγειοπλάστες των Σαπών
Στις Σάπες δύο ήταν οι πιο γνωστοί κανατάδες, ο Θανάσης Κιουπτσής και ο Βασίλης Σεραφειμίδης. Ο Θανάσης Κιουπτσής ήρθε πρόσφυγας το 1922 από τις 40 Εκκλησιές και εγκαταστάθηκε στις Σάπες. Την τέχνη την γνώριζε από τον τόπο που ήλθε, αφού όλη η οικογένεια έκανε αυτή την δουλειά. Από το επάγγελμα του πήρε και το επώνυμο Κιουπτσής (αγγειοπλάστης). Το εργαστήριο του ήταν στην οδό Μπακάλμπαση (κοντά στο φούρνο του Ρούφου). Εκεί δίπλα μέσα στην αυλή έψηνε και τα αγγεία. Τα είδη που κατασκεύαζε ήταν: μικρά και μεγάλα τσουκάλια, στάμνες, μικρά σταμνάκια, γλάστρες, πιθάρια, κατσαρόλες και σωλήνες. Τους πήλινους σωλήνες που έφτιαχνε τους χρησιμοποιούσαν τότε για την μεταφορά πόσιμου νερού από τις πηγές στη δεξαμενή απ' όπου γινόταν τότε η υδροδότηση των Σαπών. Ακόμα και σήμερα σώζονται τέτοιοι σωλήνες στην ανατολική πλευρά των Σαπών. Το εργαστήριο το δούλεψε μέχρι το 1966 για να ζήσει την οικογένειά του και για μερικά χρόνια ακόμα δούλευε από μεράκι.

Για πρώτη ύλη που χρησιμοποιούσε την έπαιρνε από την περιοχή που βρίσκεται στα δυτικά του νεκροταφείου, αλλά επειδή ήταν πολύ παχύ, ανακάτευε και μαυρόχωμα σε αναλογία 2 προς 1. Την τέχνη του, παρά το ότι τον βοηθούσαν τα παιδιά του, δεν την συνέχισαν αφού τα πήλινα αγγεία σιγά - σιγά άρχισαν να αποσύρονται και η τέχνη δεν ήταν οικονομικά επενδυτική.

Δεύτερος αγγειοπλάστης των Σαπών ήταν ο Βασίλειος Σεραφειμίδης αυτός ήταν ο παλαιότερος αγγειοπλάστης στις Σάπες. Γεννήθηκε στην Κιουτάχεια της Μικράς Ασίας και αρχικά όλη η οικογένειά του (εννέα αδέλφια) εγκαταστάθηκαν στην Ξάνθη. Σε ηλικία 24 χρονών ήρθε στις Σάπες περίπου το 1924. Το επάγγελμα αυτό το γνώριζε από την πατρίδα του και διάλεξε τις Σάπες ως τόπο μόνιμης κατοικίας, εδώ υπήρχαν καλύτερες συνθήκες για το επάγγελμα και ειδικά υπήρχε καλύτερο χώμα για την κατασκευή πήλινων αγγείων. Την πρώτη ύλη την έβρισκε από το ίδιο μέρος που αναφέραμε και για τον Θανάση Κιουπτσή. Τα είδη που έφτιαχνε ήταν πιθάρια, κανάτες, μικρές και μεγάλες στάμνες, γλάστρες, κατσαρόλες κ.α. Με την τέχνη αυτή ασχολήθηκε μέχρι το 1965, οπότε και συνταξιοδοτήθηκε.

Μια σύγχρονη αγγειοπλάστης του είδους της ήταν και η Παναγιώτα Ζαφειριάδου. Διατηρούσε ένα μικρό αλλά σύγχρονο αγγειοπλαστείο στην Κομοτηνή στην οδό Λοχαγού Ορφανουδάκη στην δεκαετία του 1980. Σπούδασε με υποτροφία του Ε.Ο.Μ.Ε.Χ. στην Θεσσαλονίκη αγγειοπλάστης και ακολούθως εδώ στο αγγειοπλαστείο έφτιαχνε αγγεία στον τροχό ύστερα αφού τα στέγνωνε τα "έψηνε" σε ειδικό ηλεκτρικό φούρνο που διατηρούσε εκεί μέσα. Τα αγγεία που έφτιαχνε δεν ήταν ούτε πιθάρια, ούτε στάμνες, ούτε κατσαρόλες, που αυτά τα χρησιμοποιούσαν μια άλλη εποχή. Αυτή έφτιαχνε αγγεία όχι για χρήση στην κουζίνα αλλά στολίδια όπως ανθοδοχεία, κάποιες προτομές και διάφορα άλλα για στολισμό των σπιτιών. Κάποιες φορές παρέδιδε και μαθήματα αγγειοπλαστικής με σεμινάρια που λειτουργούσε. Τότε ήταν που γνώρισα και εγώ την αξιόλογη αυτή κοπέλα με το αστείρευτο ταλέντο παρακολουθώντας ένα τρίμηνο σεμινάριο αγγειοπλαστικής, πάντα προσπαθούσε να μεταδώσει τις γνώσεις και τα μυστικά του αγγειοπλάστη στους ανθρώπους που παρακολουθούσαν τα μαθήματα. Δυστυχώς απεβίωσε νέα και η Κομοτηνή έχασε ένα αστείρευτο ταλέντο που θα μπορούσε να προσφέρει πολλά στην μοντέρνα αγγειοπλαστική.

Σήμερα στην Ελλάδα τα αγγειοπλαστεία για να επιβιώσουν μεταλλάχθηκαν από τους αγγειπλάστες και στράφηκαν προς την τουριστική αγορά, έτσι άρχισαν να φτιάχνουν διάφορα σκεύη, όχι απαραιτήτως στον τροχό, που θα τα χρησιμοποιεί ο αγοραστής είτε ως ενθύμιο της περιοχής που επισκέπτεται είτε ως διακοσμητικό του κήπου ή της κατοικίας του, είτε εφοδιάζοντας κάποιες παραδοσιακές ταβέρνες με βαμμένα και γυαλισμένα σερβίτσια.
Δυστυχώς στη Ροδόπη δεν είχε συνέχεια αυτή η παραδοσιακή τέχνη. Σήμερα ευτυχώς υπάρχουν ακόμη ζωντανές μαρτυρίες οι απόγονοί τους απ' όπου αντλήσαμε αυτές τις πληροφορίες για τους αγγειοπλάστες της Ροδόπης.

Πηγές
Κατερίνα Ιωαννίδου Μανανά, Ασπασία Κιουπτσή Μπεζιρτζόγλου, Δώρα Ζαφεριάδου, Oisapes.mysch.gr Γεώργιος Κεραμυδάς, Μαρία Τσιτσιφλή, Βιργινία Τσιτσιφλή