Η αρχαία Εγνατία και η πορεία της μέσα από το νομό Ροδόπης

Γράφει ο Παράσχος Ανδρούτσος

Από τα αρχαία χρόνια από τον 7ο αιώνα π.Χ. οι αρχαίοι Έλληνες είχαν φτιάξει ένα υποτυπώδες δρόμο που αργότερα τον συμπλήρωσαν με διάφορα έργα και κάποιοι βασιλείς της Μακεδονίας. Εκ των υστέρων αυτό το δίκτυο του δρόμου αποτέλεσε την βάση για την Ρωμαϊκή Εγνατία που συνέχισαν να την χρησιμοποιούν οι Βυζαντινοί, οι Οθωμανοί όπως και η χάραξη της σύγχρονης Εγνατίας Οδού.

Σύμφωνα με τον Θουκυδίδη ο κυριότερος και πιο πολυδιαβένοντας από τους αρχαίους δρόμους ήταν αυτός που ονομάζονταν "Κάτω οδός" που ερχόταν από το Βυζάντιο και αφού διέσχιζε όλη την Θράκη περνούσε μέσα από την Ανατολική Μακεδονία έφτανε στη Θέρμη εκεί στην Θεσσαλονίκη. Από την Θέρμη διακλαδίζονταν σε δύο αρτηρίες, από τις οποίες η μια οδηγούσε στην Νότια Ελλάδα και η άλλη διέσχιζε την Δυτική Μακεδονία, την Ιλλυρία και ακολουθώντας την κατεύθυνση της κατοπινής Εγνατίας έφθανε στο Δυρράχιο, έτσι εξασφάλιζε την επικοινωνία ανάμεσα στα παράλια της Αδριατικής και της Μαύρης Θάλασσας.

Τον δρόμο αυτόν ακολούθησαν οι Πέρσες, ο Δαρείος και ο Ξέρξης, με τα στρατεύματά τους στις εκστρατείες τους κατά της Ελλάδος τον 5ο αιώνα π.Χ. Τον ίδιο δρόμο ακολούθησε και ο Μέγας Αλέξανδρος στην εκστρατεία του από την Ευρώπη προς την Ασία.

Μνεία για την Εγνατία Οδό βρίσκουμε στο έργο του γεωγράφου Στράβωνα, μεταξύ των ετών 40 π.Χ. και 10 μ.Χ., βέβαια κάποια χρόνια πριν το 59-58 π.Χ. υπάρχει στο έργο του Κικέρωνα, αναφορά στην στρατιωτική οδό, η οποία έφτανε στην Θεσσαλονίκη και από αυτήν ο ρήτορας έφτασε στην Θεσσαλονίκη. Την Ρωμαϊκή Via Egnatia επίσης χρησιμοποίησε από την Νεάπολη (Καβάλα) μέχρι την Θεσσαλονίκη ο Απόστολος Παύλος, γύρω στο 40 μ.Χ. κατά το ταξίδι του στην Ελλάδα.

Η Via Egnatia ήταν η πρώτη δημόσια οδός που έγινε από τους Ρωμαίους έξω από την ιταλική χερσόνησο. Ξεκινούσε από την Απολλωνία και το Δυρράχιο στην Ιλλυρία την σημερινή Αλβανία και αφού διέσχιζε την Μακεδονία, την Θράκη συνέχιζε στον Ελλήσποντο και το Βυζάντιο. Για περισσότερα από 2.000 χρόνια υπήρξε ο μοναδικός δρόμος σ' αυτήν την περιοχή και έπαιζε σημαντικό ρόλο στην τύχη της Ρώμης, του Βυζαντίου και της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Κατασκευάστηκε το 146 με 120 π.Χ. πάνω σε παλιότερες διαδρομές από τον Ρωμαίο ανθύπατο της Μακεδονίας Γνάϊο Εγνάτιο από τον οποίο πήρε και το όνομά της. Η απόσταση της από την Απολλωνία μέχρι τα Κύψελλα του Έβρου ποταμού ήταν 791 σημερινά χιλιόμετρα. Κατασκευάστηκε για να συνδέει την Ρώμη με την Ανατολή, λειτούργησε σαν ζωτικής σημασίας στρατιωτική και εμπορική αρτηρία.

Για να φτιάξουν την Εγνατία Οδό πρώτοι τοπογράφοι και μηχανικοί της εποχής εκείνης χάραξαν τον δρόμο από όλα τα σημεία που θα περνούσε και ύστερα ανέθεσαν σε στρατιώτες, σε αιχμαλώτους, σε εργάτες και δούλους την κατασκευή της. Ακολούθως φτιάχνοντας τον δρόμο δημιουργούσαν πάντα ήπιες κλίσεις "τρώγοντας" λόφους γεμίζοντας χαντάκια και αποφεύγοντας ελώδης περιοχές για να μπορούν να διέρχονται με ευκολία τα κάρα, οι ιππείς και οι πεζοί εκείνης της εποχής.

Το πιο μικρό πλάτος της Εγνατίας ήταν 10 ρωμαϊκοί πόδες δηλαδή περίπου 3 μέτρα, όταν δε περνούσε μέσα από τις πόλεις εκείνης της εποχής ξεπερνούσε τα 5 μέχρι 9 μέτρα. Το βάθος της ήταν από 0,60 εκατοστά μέχρι 2,50 μέτρα σε ορισμένα χαντάκια. Αποτελούνταν πάντα από τρεις ή τέσσερις στρώσεις από διαφορετικά αδρανή υλικά. Στην αρχή κάτω - κάτω τοποθετούσαν μεγάλες κροκάλες, πέτρες, από πάνω τους τοποθετούσαν χαλίκια με ασβέστη, πάνω τους τοποθετούσαν χαλίκια συμπιεσμένα και τέλος επάνω - επάνω τοποθετούσαν συμμετρικά πέτρες με στρογγυλεμένες άκρες. Στις άκρες της αριστερά και δεξιά τοποθετούσαν κράσπεδα το δε κεντρικό μέρος της το κατασκεύαζαν λίγο πιο υπερυψωμένο για να μην κρατάει τα νερά της βροχής.

Όλες οι άμαξες κυκλοφορούσαν από την αριστερή πλευρά του δρόμου για να μην τραυματίζουν οι αμαξάδες με το μαστίγιο που κρατούσαν όταν χτυπούσαν τα άλογα, τους άλλους αμαξάδες που ερχόταν εκείνη την στιγμή από την αντίθετη πλευρά.

Όλη η Εγνατία Οδός ήταν "βεβηματισμένη κατά μίλιον" και "κατεστηλωμένη", δηλαδή είχε μετρηθεί με βάση τα 100 βήματα και σε κάθε μίλι είχαν στηθεί μεγάλες στήλες, τα "μιλάρια", που υποδείκνυαν την απόσταση και ονομάτιζαν τη συγκεκριμένη θέση. Έτσι διαπιστώνουμε ότι καθ' όλο το μήκος της υπήρχαν ανά 7-10 μίλια (10-20 σημερινά χιλιόμετρα περίπου) σταθμοί ανεφοδιασμού με προσωπικό για την εξυπηρέτηση των ταξιδιωτών. Υπήρχαν επίσης και πανδοχεία που ήταν εγκατεστημένα στο τέλος μιας πλήρως ταξιδιωτικής ημέρας (30-40 μίλια ή 45-60 σημερινά χιλιόμετρα). Επίσης υπήρχαν στρατόπεδα, φυλάκια, σταθμοί ελέγχου, φρουρές και φούρια σε γέφυρες, σε υψώματα σε στενά και ορεινά περάσματα.

Η αρχαία Εγνατία Οδός στο χώρο της Ροδόπης

Στον χώρο της Ροδόπης η διαδρομή της αρχαίας Εγνατίας Οδού ταυτίζεται κατά πολύ με την σύγχρονη Εγνατία. Εισερχόταν δυτικά από την Αναστασιούπολη εκεί έφτιαξαν οι Ρωμαίοι τον πρώτο σταθμό τους εκεί όπου σύμφωνα με την μυθολογία ήταν η πρωτεύουσα του βασιλιά των Αρχαίων Θρακών Βιστόνων του Διομήδη τα Κρατερά, εκεί που ο Ηρακλής πραγματοποίησε τον 8ο άθλο του αιχμαλωτίζοντας τα ανθρωποφάγα άλογα του βασιλιά. Τον σταθμό αυτόν οι Ρωμαίοι τον ονόμασαν Stabulo Diomedis (Στάβλοι του Διομήδη).

Σποραδικά ίχνη της αρχαίας Εγνατίας Οδού έχουν εντοπισθεί κοντά στο Κοπτερό και έξω ανατολικά του Ιάσμου δίπλα στον δρόμο. Πριν λίγα χρόνια στο πλαίσιο εργασιών διάνοιξης τάφρου για την τοποθέτηση σωλήνων ύδρευσης από συνεργείο του Δήμου Ιάσμου στις 20 Φεβρουαρίου 2019 αποκαλύφθηκαν τμήματα λίθων σε σειρά. Έτσι στις 18 και 19 Μαρτίου πραγματοποιήθηκε από την Αρχαιολογική Υπηρεσία συστηματική ανασκαφική έρευνα. Ανοίχθηκε τομή διαστάσεων 3x14 μέτρα και διαπιστώθηκε ότι πρόκειται για τμήματα της αρχαίας Εγνατίας Οδού, διαστάσεων 14x2,70 μέτρα. Η κατάσταση διατήρησης της ήταν αρκετά καλή. Το βόρειο μέτωπο του δρόμου σώζεται σε όλο το μήκος του, ενώ το νότιο μέτωπο σώζεται τμηματικά.

Στις 19 Μαρτίου 2019, σε δεύτερο έργο του Δήμου Ιάσμου επί της επαρχιακής οδού προς τον Πολύανθο, ήρθε στο φως ένα ακόμα τμήμα της αρχαίας Εγνατίας. Αποκαλύφθηκε σε μήκος 3 περίπου μέτρων, μόνο το νότιο τμήμα της οδού, καθώς το υπόλοιπο βρίσκεται κάτω από την άσφαλτο. Η αρχαία Εγνατία ακολούθως συνέχιζε πιθανόν από γέφυρα που υπήρχε σε κάποιο σημείο του Κομψάτου ποταμού που αργότερα επί Οθωμανικής αυτοκρατορίας έφτιαξαν Ηπειρώτες μάστορες την τοξωτή γέφυρα που υπάρχει μέχρι και σήμερα και ίσως εκεί υπήρχε η γέφυρα της αρχαίας Εγνατίας Οδού.

Από εκεί η Εγνατία Οδός έφτανε και περνούσε από εκεί που βρισκόταν η Μαξιμιανούπολη - Μοσυνούπολη όπου στο σημείο αυτό τα ρωμαϊκά δρομολόγια τοποθετούσαν τον σταθμό Porsulis ή Pyrsoali (το αρχαίο ελληνοθρακικό όνομα ήταν Παισούλαι). Στο σημείο αυτό και στην ευρύτερη περιοχή βρέθηκαν αρκετά ευρήματα που μαρτυρούν ότι υπήρχε προγενέστερος οικισμός πριν την ίδρυση της Μαξιμιανούπολης όπως ανάγλυφο του Ήρωα Ιππέα και χάλκινα αναθήματα, αναθηματική στήλη στον Δία Παισουλήνο, πήλινοι αμφορίσκοι καθώς επίσης κατά την ανασκαφή του Επισκοπικού ναού βρέθηκαν νομίσματα της αρχαίας Μαρώνειας που μας δείχνει ότι όντως στο σημείο εκείνο υπήρχε ένας οικισμός πριν την Μαξιμιανούπολη.

Η αρχαία Εγνατία ακολούθως έφτανε στο βυζαντινό κάστρο της Κομοτηνής, κτίσμα πιθανόν τον 4ο ή 5ο αιώνα μ.Χ. το μικρό μέγεθος του κάστρου, σε συνδυασμό με την κατασκευή του σχετίζεται με την Εγνατία Οδό και τις διαβάσεις προς την θρακική ενδοχώρα. Είναι επίσης γνωστό ότι στο εσωτερικό του κάστρου βρέθηκαν και κάποια προγενέστερα αρχαία 4ου αιώνα π.Χ. που σημαίνει ότι πιθανόν να προϋπήρχε του κάστρου κάποιος μικρός οικισμός στο σημείο αυτό, ίσως σαν απλός σταθμός διερχομένων, αποτελούμενος από μικρά πανδοχεία..

Ο συσχετισμός όμως της θέσης της Κομοτηνής με την Εγνατία Οδό δεν είναι μόνο έμμεσος, αλλά και άμεσος. Μετά από εκσκαφικές εργασίες σε οικόπεδο επί της σημερινής οδού Εγνατίας 115, στις 24.03.2006 στην Κομοτηνή όπου είχα και την τιμή να παρευρεθώ καθ' όλη την διάρκεια των εκσκαφών, ήρθαν τυχαία στο φως τμήματα τεσσάρων ενεπίγραφων μιλιοδεικτών μιλιάρια). Ο πρώτος είναι κυλινδρικός μαρμάρινος με συμφυή βάση και φέρει λατινική επιγραφή του αυτοκράτορος Νέρωνος που χρονολογείται μετά την 13 Οκτωβρίου του 59 μ.Χ. ως την 12 Οκτωβρίου του 63 μ.Χ.

Λίγο καιρό πριν την εκσκαφή των θεμελίων οικοδομής στην ίδια οδό Εγνατίας 131 στις 10.03.2006, 100 μέτρα πιο κάτω περίπου στην ίδια πλευρά, που πιθανόν τότε η σημερινή οδός Εγνατίας ήταν ποτάμι (σύμφωνα με την άμμο που εμφανίζεται σε όλη την ροή της οδού), ξεκινούσε από τα βουνά της Νυμφαίας περνούσε από την Πάνδροσο, την Καρυδιά και συνέχιζε στην σημερινή οδό Φιλιππουπόλεως, Εγνατίας, Φιλίππου και κατέληγε στον χείμαρρο Βοζβόζη εκεί πριν τον Ήφαιστο αφού βέβαια διακλαδωνόταν και σε άλλα μικρά σημεία της σημερινής πόλης. Εκεί λοιπόν ανακαλύφθηκαν τμήματα μαρμάρινης σαρκοφάγου μικρασιατικού τύπου με παράσταση διαφόρων άθλων του Ηρακλή του 3ου αιώνα μ.Χ. Η σαρκοφάγος αυτή είχε συληθεί κατά την αρχαιότητα, όταν δε γινόταν η εκσκαφή της οικοδομής εργαζόμενοι σε αυτήν προσπάθησαν να πουλήσουν μέρη της σαρκοφάγου στην Θεσσαλονίκη σε αστυνομικό που παρουσιάστηκε ως αγοραστής και συνελήφθησαν από αστυνομικούς του Τμήματος Ασφαλείας Κομοτηνής και της Θεσσαλονίκης.

Από την Κομοτηνή η αρχαία Εγνατία Οδός συνέχιζε την πορεία της προς ανατολικά όπου δεν υπάρχουν πολλές ακριβείς ενδείξεις και πιθανόν μέσω της Αρίσβης περνούσε πάνω από γέφυρα από τον χρυσοφόρο Λίσσο ποταμό πιο πάνω και εκεί στο Αρσάκειο που υπάρχει το φρούριο πρωτοβυζαντινής περιόδου που πιθανόν περνούσε από εκεί μπροστά του και ακολούθως ενδιάμεσα από τον Αετόλοφο και το Αρσάκειο συνέχιζε προς τον σημερινό Έβρο εκεί δίπλα από την Μέστη και πριν τον Κόμαρο πάνω από την Μέστη.

Το 1963-64 δυτικά του Αετόλοφου Σαπών προς το Αρσάκειο ανευρέθη ένα μιλιάριο της Τοπείρου μέσα σε αγροτεμάχιο που μας δείχνει ότι από εκεί περνούσε η Εγνατία, θεωρήθηκε μάλιστα ότι αποτελεί τεκμήριο του ελέγχου που ασκούσε η Τόπειρος - (αρχαία πόλη δίπλα στον Νέστο ποταμό εκεί στο χωριό Παράδεισος) - σε όλη την πεδιάδα της Κομοτηνής κατά μήκος των παρυφών της Ροδόπης και στο αντίστοιχο τμήμα της αρχαίας Εγνατίας Οδού μέχρι τα λεγόμενα Στενά των Κορπιλών.

Ο μιλιοδείκτης αυτός χρονολογείται στα χρόνια του αυτοκράτορα Μαξιμιανού (235-238 μ.Χ.), μάλιστα παλαιοί κάτοικοι του Αρσακείου ανέφεραν ότι στην περιοχή υπήρχε λιθόστρωτος δρόμος που τον αποκαλούσαν Εγνατία Οδό. Σε αυτό το σημείο θα πρέπει να αναζητηθεί ένας σταθμός της αρχαίας Εγνατίας Οδού με το όνομα Brondice ή Britice, ο τελευταίος σταθμός μέσα στον νομό Ροδόπης.

Τέλος η σημερινή Εγνατία Οδός, που ολοκληρώθηκε το 2009, ακολουθεί περίπου τη διαδρομή της αρχαίας Εγνατίας. Συνδέει την Ηγουμενίτσα με τα σύνορα Ελλάδας - Τουρκίας περνώντας από την Ήπειρο, την Μακεδονία και την Θράκη, το συνολικό μήκος της είναι 670 χιλιόμετρα. Ανά 500 μέτρα έχουν τοποθετηθεί πινακίδες που δείχνουν σε ποιο χιλιόμετρο βρίσκεται από την αρχή της.

Η αρχαία Εγνατία Οδός είχε ανακατασκευασθεί μερικώς πολλές φορές μέχρι το 300 μ.Χ. Μέχρι τον 16ο αιώνα χρησιμοποιείται βασικά ως εμπορικός δρόμος που διακινούσε φυλές, θρησκεύματα, κοινωνικές τάξεις, ιδεολογίες, ήθη, έθιμα, οικονομίες, νοοτροπίες και αντιλήψεις.

Το ίδιο βλέπουμε να συμβαίνει και τα σημερινά χρόνια μετά την διάνοιξη της νέας Εγνατίας Οδού. Ας ελπίσουμε ότι η νέα Εγνατία Οδός θα χρησιμοποιείται πάντα και μόνο για ειρηνικούς σκοπούς και όχι για στρατιωτικούς που πρωτοχρησιμοποιήθηκε από τους Ρωμαίους πριν ακόμα και από τους αρχαίους Έλληνες.

Πηγές & βιβλιογραφία:

Ημερολόγιο λεύκωμα "Via Egnatia 2020" - Έκδοση Αρχαιολογικού Μουσείου Κομοτηνής

Υπουργείο Πολιτισμού Αρχαία Εγνατία

Η οδός Εγνατία στη Θράκη - Πολυξένη Τσατσοπούλου

Εγνατία Οδός Α.Ε. - Η ιστορία της αρχαίας Εγνατίας Οδού

Αρχείο Πολιτισμού αρχαία Εγνατία Οδός