Ο πόλεμος του 1940-1941 στην Ελλάδα

Β’ ΜΕΡΟΣ

ΟΙ ΛΟΓΙΟΙ,
ΟΙ ΑΝΘΡΩΠΟΙ ΤΗΣ ΤΕΧΝΗΣ
ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ ΤΟΥ 1940

Το έπος του 1940-41 δεν ήταν δυνατό να αφήσει ασυγκίνητη τη λογοτεχνική πένα, διότι, όπως πολύ σωστά αναφέρει ο αρχαίος συγγραφέας Πλούταρχος, στο έργο του: "Περί παίδων αγωγής": "Ο πόλεμος που σαν χείμαρρος όλα τα παρασέρνει και όλα τα καταστρέφει στο διάβα του, μόνον την Παιδεία και τη γνώση δεν είναι σε θέση να καταργήσει". Πόση στ' αλήθεια διαχρονική ισχύ έχουν τα λόγια του!

α. Τα συμβάντα του πολέμου και οι δυσχέρειες μέσα από την Λογοτεχνία

-Και έτσι εμφανίζεται το έργο: "Αρματωμένοι" του Ελληνοκύπριου λογοτέχνη και δημοσιογράφου Λουκή Ακρίτα, που πήρε μέρος στον ελληνο-ιταλικό πόλεμο σαν απλός στρατιώτης και έστειλε ανταποκρίσεις του από το μέτωπο στην εφημερίδα ΕΣΤΙΑ. Είναι χρονολογικά το 1ο πόνημα για την ελληνοϊταλική σύγκρουση. Μέσα από αυτό ζούμε τον αλβανικό πόλεμο από την 1η γραμμή του μετώπου μέχρι τα μετόπισθεν. Ζούμε την αγωνία, το άγχος, τη φρίκη και τα φοβερά επακόλουθά του. Είναι μια άρνηση για τον πόλεμο, διατυπωμένη ήρεμα, χωρίς πανηγυρισμούς για την ελληνική πλευρά και χωρίς πρόθεση να μειωθεί ο αντίπαλος, όταν δεν πρέπει. Το χαρακτηρίζει μια δύναμη στην περιγραφή των περιστατικών και αρκετό λυρικό στοιχείο, παρόλο που το θέμα δεν το απαιτούσε.

-Προς τιμήν του αξιωματικού Αλέξανδρου Διάκου, που, όπως προαναφέρθηκε, έπεσε θερισμένος από ιταλικό πολυβόλο την 1η Νοεμβρίου του 1940, στην Πίνδο, ο διακεκριμένος ποιητής Ελύτης, ο βραβευμένος με κρατικό βραβείο το 1960 και με Nobel Λογοτεχνίας το 1979, έγραψε το ποίημα: Άσμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας. Αξίζει να σημειωθεί πως και ο ίδιος ο Οδυσσέας Ελύτης υπηρέτησε σαν ανθυπολοχαγός - διμοιρίτης στον πόλεμο του '40.

-Για τον Αλέξανδρο Διάκο, αλλά και για τον έφεδρο ανθυπολοχαγό Ελευθέριο Ντάσκα, από τον Πλάτανο Τρικάλων, που σκοτώθηκε μαζί με οπλίτες του επίσης την 1η Νοεμβρίου του 1940, ο δοκιμιογράφος και μυθιστοριογράφος Άγγελος Τερζάκης στο βιβλίο του: Ελληνική εποποιία του 1940-41, αναφέρει τα εξής: "Τα νεκρά σώματα των δύο αξιωματικών, Ντάσκα και Διάκου, απόμειναν πίσω, εκεί που έπεσαν. Όταν η Τσούκα πάρθηκε τελικά, την άλλη μέρα, τα δύο πτώματα θα βρεθούν με την νιότη τους ακρωτηριασμένη, σπαραγμένη. Έτσι κατάντησε, για να εκδικηθεί, η ντροπιασμένη του εχθρού ανανδρία".

-Ο συγγραφέας Στέλιος Ξεφλούδας, που τον σημάδεψε βαθιά η εμπειρία του πολέμου, στο αντιπολεμικό και συναισθηματικά φορτισμένο έργο του "Άνθρωποι του Μύθου" και με υπότιτλο: "Τετράδια από τον πόλεμο της Αλβανίας", ζει τα περιστατικά του πολέμου και καταγράφει τις εσωτερικές του αντιδράσεις, που αυτά προκαλούν.

-Αλλά και ο διαπρεπής συγγραφέας Άγγελος Τερζάκης, πάλι μας περιγράφει τις αναμνήσεις του από τον πόλεμο του 1940, στο διήγημά του: Απρίλης.

-Για τα γεγονότα του Αλβανικού Πολέμου, με μορφή ημερολογίου, γράφει ο λογοτέχνης και μεταφραστής Γιάννης Μπεράτης στο: "Πλατύ ποτάμι" το πιο σημαντικό πεζογράφημα και ένα καλογραμμένο πολεμικό αφήγημα, σχετικά με την ελληνοϊταλική αναμέτρηση του 1940. Με ζωντάνια και παραστατικότητα διηγείται συμβάντα συνταρακτικά, χωρίς στόμφο και μεγάλα λόγια. Τα έζησε από κοντά, γιατί υπηρέτησε σαν εθελοντής, με τον βαθμό του ανθυπολοχαγού. Καταφέρνει να δώσει το ήθος και τον σεμνό ηρωισμό εκείνων των ανδρών που δημιούργησαν το έπος του 1940. Ιδιαίτερα εντυπωσιακή είναι η αφήγηση της επιστροφής του στρατού μας, ενός στρατού που οπισθοχωρούσε, ενώ ήταν νικητής.

-Για τις δυσχέρειες του πολέμου και για την πορεία του στρατού μας στο μέτωπο, ο κορυφαίος ποιητής Οδυσσέας Ελύτης, στο έργο του: "Άξιον Εστί", το οποίο μελοποίησε ο Μίκης Θεοδωράκης, αναφέρει: "Και τις λίγες φορές, όπου κάναμε στάση, για να ξεκουρασθούμε, μήτε που αλλάζαμε κουβέντα, μονάχα σοβαροί και αμίλητοι, φέγγοντας με ένα μικρό δαδί, μια - μια μοιραζόμασταν τις σταφίδες.

-Πολύ δυσκόλευαν την πορεία των στρατιωτών στο μέτωπο τα χιόνια. Παντού χιόνια και πολύ κρύο. Όταν έλιωναν λίγο τα χιόνια, δημιουργούσαν λάσπη, για την οποία ο Γιάννης Μπεράτης, στο έργο του: Το Πλατύ ποτάμι, γράφει: "Δεν είχα δει, ούτε νομίζω πως θα δω ξανά τέτοια λάσπη στη ζωή μου. Πάταγες στην αρχή ανύποπτος πάνω της και βυθιζόσουν, βούλιαζες ως τους αστραγάλους, ως την μέση του ποδιού σου, ως το γόνατο - καταπινόταν όλη η μπότα σου και αισθανόσουν πια την υγρή παγωνιά να σε διαπερνά".

-Τις θλιβερές του μνήμες από τον πόλεμο, συσσώρευσε ο δημοσιογράφος, δοκιμιογράφος και μεταφραστής Αιμίλιος Χουρμούζιος στα δοκίμιά του, με τον γενικό τίτλο: "Η δοκιμασία του πνεύματος". Στα δοκίμια αυτά επισημαίνεται από τον συγγραφέα ότι ο 2ος Παγκόσμιος Πόλεμος -μέρος του οποίου ήταν και η ελληνοϊταλική σύγκρουση του 1940-41- αλλά και η άμεση προπολεμική, αλλά και μεταπολεμική εποχή, αρνήθηκαν την ουσία του ανθρώπου, κάτω από το σκληρό πέλμα ενός νέου βαρβαρισμού.

β. Η συμπαράσταση των διανοουμένων και των ανθρώπων της τέχνης στα "Μετόπισθεν"

Αλλά και στα "Μετόπισθεν", οι Έλληνες διανοούμενοι δεν έμειναν ασυγκίνητοι και αδρανείς. Στην εφημερίδα "Νέα Ελλάς", στις 10 Νοεμβρίου του 1940, υπογράφουν μια διαμαρτυρία για τον ελληνοαλβανικό πόλεμο. Πρόκειται για μια έκκληση των Ελλήνων λογίων προς τους διανοούμενους ολόκληρου του κόσμου. Μέσω αυτής επέκριναν, αφενός την ιταλική επίθεση εναντίον της Ελλάδος και αφετέρου προσπαθούσαν να διεγείρουν την παγκόσμια κοινή γνώμη σε επανάσταση συνειδήσεων για έναν νέο πνευματικό Μαραθώνα. Μεταξύ των άλλων αναφέρουν: "…αγωνιζόμαστε για την σωτηρία όλων εκείνων των υψηλών αξιών που αποτελούν τον πνευματικό και τον ηθικό πολιτισμό, την πολύτιμη παρακαταθήκη που κληροδότησαν στην ανθρωπότητα οι δοξασμένοι πρόγονοί μας και που σήμερα βλέπουμε να απειλούνται από το κύμα της βαρβαρότητας και της βίας". Οι άνθρωποι του πνεύματος και της τέχνης που υπέγραψαν την διαμαρτυρία αυτή, είναι οι εξής:

Ι. Κωστής Παλαμάς: Ποιητής, πεζογράφος, θεατρικός συγγραφέας, ιστορικός και κριτικός της Λογοτεχνίας, με πλούσια συνεισφορά στην εξέλιξη και ανανέωση της νεοελληνικής ποίησης.

ΙΙ. Σπύρος Μελάς: Δημοσιογράφος, δραματουργός, εκδότης και Ακαδημαϊκός, με πολύμορφη δραστηριότητα στον πνευματικό κόσμο της εποχής του.

ΙΙΙ. Άγγελος Σικελιανός: Ποιητής με ιδιαίτερο γλωσσικό και λυρικό πλούτο, βραβευμένος με κρατικό βραβείο το 1938. Συνέλαβε την "Δελφική Ιδέα", έναν παγκόσμιο πνευματικό πυρήνα, ικανό να γεφυρώσει τις αντιθέσεις των λαών και την υλοποίησε στους Δελφούς, με την συμπαράσταση και την οικονομική αρωγή της γυναίκας του Εύας Πάλμερ.

IV. Γεώργιος Δροσίνης: Ποιητής και πεζογράφος, μέλος της Ακαδημίας Αθηνών από το 1926 και βραβευμένος απ' αυτήν με το Εθνικό Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών το 1947. Ανήκε στον κύκλο των προοδευτικών ποιητών, μαζί με τον Κωστή Παλαμά και τον Νίκο Καμπά, που επεδίωκαν να καθιερώσουν την δημοτική γλώσσα ως επίσημη γλώσσα της Λογοτεχνίας.

V. Σωτήρης Σκίπης: Ποιητής, μεταφραστής και συγγραφέας. Βραβεύτηκε από την Ακαδημία Αθηνών και υπήρξε Αξιωματικός της Λεγεώνας της Τιμής. Στην κηδεία του Κωστή Παλαμά, στις 28 Φεβρουαρίου 1943, εν μέσω κατοχής και κάτω από τα βλέμματα των κατακτητών, ήταν ο 2ος μετά τον Άγγελο Σικελιανό που απήγγειλε ποίημα.

VI. Δημήτριος Μητρόπουλος: Διευθυντής ορχήστρας, πιανίστας και συνθέτης που έζησε το μεγαλύτερο μέρος της ζωής του στην Αμερική. Ορισμένα από τα έργα του αποτελούν σταθμό στην σύγχρονη ελληνική μουσική.

VII. Νικόλαος Βέης: Βυζαντινολόγος ιστορικός και νεοελληνιστής καθηγητής Πανεπιστημίου και Ακαδημαϊκός από το 1941. Όταν ξέσπασε ο πόλεμος του 1940, έφυγε για το μέτωπο της Βορείου Ηπείρου, πολιτικά επιστρατευμένος. Έμεινε στην περιοχή του Αργυροκάστρου, όπου επιτέλεσε σημαντικό έργο για την διάσωση της ελληνικής κληρονομιάς, εντοπίζοντας, μελετώντας και περιγράφοντας ελληνικές επιγραφές και χειρόγραφα της Μητρόπολης Αργυροκάστρου και μοναστηριών της Βορείου Ηπείρου. Ιδιαίτερα σημαντικό θεωρείται το έργο του Νίκου Βέη γύρω από τα αρχεία των Μετεώρων, για το οποίο βραβεύτηκε από την Βασιλική Βαυαρική Ακαδημία του Μονάχου το 1909.

VIII. Κωνσταντίνος Δημητριάδης: Θρακιώτης γλύπτης, Ακαδημαϊκός και βραβευμένος το 1924 στο Παρίσι στους εκεί Ολυμπιακούς Αγώνες με το 1ο βραβείο, όχι σε αθλητικό αγώνισμα, αλλά στην γλυπτική, αφού το πρόγραμμα των αγώνων περιελάμβανε και καλλιτεχνικούς αγώνες. Το γλυπτό του: ο δισκοβόλος κέρδισε το χρυσό μετάλλιο. Το άγαλμα αυτό σήμερα βρίσκεται στη Νέα Υόρκη, στο Ράνταλ Αϊλαντ Πάρκ, ενώ το αντίγραφό του βρίσκεται στην Αθήνα, απέναντι από το Παναθηναϊκό Στάδιο.

IX. Κωνσταντίνος Παρθένης: Διακεκριμένος Έλληνας ζωγράφος, που με το έργο του έφερε σημαντική αλλαγή στα εικαστικά δρώμενα της Ελλάδος, στις αρχές του 20ού αιώνα. Μιλούσε και έγραφε: ιταλικά, γερμανικά, αγγλικά, γαλλικά και ελληνικά. Στο Παρίσι, όπου έζησε ένα μέρος της ζωής του, συμμετείχε σε εκθέσεις ζωγραφικής και πέτυχε σημαντικές διακρίσεις: Βραβείο για τον πίνακα: η πλαγιά, το 1910 και 1ο βραβείο σε έκθεση θρησκευτικής τέχνης για τον πίνακα: Ο Ευαγγελισμός (1911). Το 1937 τιμήθηκε με το χρυσό βραβείο της Διεθνούς Έκθεσης του Παρισιού. Η κόρη του Σοφία χάρισε όλα τα έργα του πατέρα της στην Εθνική Πινακοθήκη. "Άλλαξε ο Παρθένης την πορεία της καλλιτεχνικής μας όρασης", αναφέρει μεταξύ άλλων, ο διευθυντής της Εθνικής Πινακοθήκης, Μαρίνος Καλλιγάς.

Χ. Ιωάννης Γρυπάρης: Λογοτέχνης και εκπαιδευτικός. Υπήρξε στέλεχος του Υπουργείου Παιδείας, αλλά και διευθυντής του Εθνικού Θεάτρου. Η Εταιρεία Ελλήνων Λογοτεχνών, στην οποία ο Γρυπάρης κληροδότησε τα υπάρχοντά του και παραχώρησε τα χειρόγραφά του, από το πολύτιμο έργο του της μετάφρασης των 7 από τα 10 βιβλία της Πολιτείας του Πλάτωνα, βοήθησε και έτσι εκδόθηκαν στη νέα σειρά "Αρχαίων Ελλήνων Συγγραφέων", με επιμέλεια του Ευάγγελου Παπανούτσου. Πέθανε το 1942, εν μέσω κατοχής, από την πείνα.

XI. Γιάννης Βλαχογιάννης: Ιστοριοδίφης και συγγραφέας, αλλά και δημοσιογράφος. Με την οικονομική βοήθεια διαφόρων πλουσίων και κυρίως του Αντωνίου Μπενάκη συγκέντρωσε ένα τεράστιο αρχείο εγγράφων της επαναστατικής περιόδου του 1821. Οι έρευνές του επεκτάθηκαν και στο εξωτερικό. Το 1914 εισηγήθηκε στον Βενιζέλο την ίδρυση των Γενικών Αρχείων του Κράτους, κάτι που έγινε στη συνέχεια, χάρη στις δικές του προτροπές, αλλά και του Σπυρίδωνα Λάμπρου. Ο Βενιζέλος τον διόρισε διευθυντή στην νεοσυσταθείσα υπηρεσία, θέση που κράτησε μέχρι το 1937. Αργότερα δώρισε στα Γενικά Αρχεία την πολύτιμη συλλογή του. Υπήρξε στενός φίλος του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη, τον οποίο και βοήθησε.

XII. Στράτης Μυριβήλης: Έλληνας συγγραφέας, από τους σημαντικότερους πεζογράφους της γενιάς του 1930. Το 1911 βραβεύτηκε σ' έναν διαγωνισμό διηγήματος, για το διήγημά του: Άσπρο Στεφάνι. Σ' αυτό το διήγημα υπέγραψε για 1η φορά με το επώνυμο Μυριβήλης -ονομασία της πλαγιάς του βουνού, πάνω από το πατρικό του στην Λέσβο- ένα επώνυμο που κράτησε για πάντα. Τιμήθηκε με το Μετάλλιο Βαλκανικών Πολέμων, στους οποίους έλαβε μέρος και τραυματίσθηκε. Παρασημοφορήθηκε με το ελληνοτουρκικό και ελληνοβουλγαρικό μετάλλιο της Νίκης, σύμφωνα με το περιοδικό Νέα Εστία. Τον Απρίλιο του 1940 τιμήθηκε με το Κρατικό βιβλίο για την συλλογή διηγημάτων του: Το Γαλάζιο Βιβλίο. Το 1959 του απονεμήθηκε ο Σταυρός του Ταξιάρχη του Βασιλικού Τάγματος του Γεωργίου του Α'.

XIII. Κώστας Ουράνης: Ποιητής, πεζογράφος, κριτικός Λογοτεχνίας και μεταφραστής από την Κωνσταντινούπολη. Διορίσθηκε το 1920 και για 4 χρόνια, γενικός πρόξενος της Ελλάδος στην Λισαβόνα. Όταν επέστρεψε στην Αθήνα, εργάσθηκε σε εφημερίδες και περιοδικά σαν χρονογράφος, συντάκτης, ανταποκριτής ή έκτακτος απεσταλμένος. Επίσης διετέλεσε και ανταποκριτής και διευθυντής της μεγάλης εφημερίδας του Καΐρου της Αιγύπτου: "Αλ Αχράμ" στην Ελλάδα.

XIV. Μιλτιάδης Μαλακάσης: Υπήρξε από τους σημαντικότερους ποιητές του Νεοελληνικού λυρισμού. Από το 1937 έως το 1939 υπήρξε πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών. Η οικονομική άνεση της οικογένειάς του του έδωσε την δυνατότητα να αφοσιωθεί στην ποίηση και στην λογοτεχνία για ολόκληρη τη ζωή του. Το 1897 γνωρίσθηκε με τον Ελληνογάλλο ποιητή Ζαν Μωρεάς (=Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλο) και η γνωριμία αυτή επηρέασε αποφασιστικά την ποίησή του και την μετέπειτα λογοτεχνική του πορεία.

XV. Γρηγόρης Ξενόπουλος: Ζακυνθινός μυθιστοριογράφος, δημοσιογράφος και συγγραφέας θεατρικών έργων. Υπήρξε αρχισυντάκτης στο θρυλικό πια περιοδικό: Η Διάπλασις των Παίδων, από το 1896 - 1948. Μαζί με τους: Παλαμά, Σικελιανό και Καζαντζάκη, ίδρυσε την Εταιρία Ελλήνων Λογοτεχνών, της οποίας ήταν και ο 1ος πρόεδρος (1934 - 1937). Τιμήθηκε με τον Αργυρό Σταυρό του Σωτήρος Χριστού το 1912 για το έργο του. Η μητέρα του Ευθαλία ήταν από την Πόλη, με απώτερες ρίζες από την Καισάρεια της Καππαδοκίας. Υπήρξε πολυγραφότατος λογοτέχνης ο Ξενόπουλος. Το 1927 ίδρυσε το περιοδικό Νέα Εστία, του οποίου υπήρξε διευθυντής ως το 1934. Στην Κατοχή, συμμετείχε στην έκδοση της ελληνόφωνης ιταλικής εφημερίδας Κοναδρίβιο, που προήγαγε την συνεργασία με τους Ιταλούς. Τιμήθηκε με πολλές διακρίσεις: από την Ακαδημία Γραμμάτων και Τεχνών, με το "Αριστείο των Γραμμάτων και των Τεχνών" το 1922. Από την Ακαδημία Αθηνών βραβεύθηκε για το λογοτεχνικό του έργο το 1929. Ορκίσθηκε πρόεδρος του Εθνικού Θεάτρου το 1931. Ανακηρύχθηκε σαν ένας από τους κυριότερους εκπροσώπους του ευρωπαϊκού νατουραλισμού.

XVI: Αλέξανδρος Φιλαδελφεύς: Αρχαιολόγος του 19ου και20ου αιώνα. Υπήρξε διευθυντής του Εθνικού Αρχαιολογικού Μουσείου της Αθήνας, αλλά και διευθυντής του Επιγραφικού Μουσείου Αθηνών, καθώς και του Αρχαιολογικού Μουσείου της Ολυμπίας. Αναφέρεται ως εμπνευστής της ιδέας της αφής της Ολυμπιακής Φλόγας στην Ολυμπία από τον ήλιο. Ο πατέρας του Θεμιστοκλής θεωρείται ιδρυτής ενός από τα πρώτα τυπογραφεία στην Ελλάδα. Σαν ζωγράφος φιλοτέχνησε αρκετά έργα, εμπνευσμένα από το 1821, από την Αγία Γραφή και από την καθημερινή ελληνική πραγματικότητα. Τα κυριότερα από αυτά τιτλοφορούνται: "Άφετε τα παιδία ελθείν προς με" και "Συσσίτιον". Το συγγραφικό του έργο, ελληνόγλωσσο και ξενόγλωσσο, πολύ πλούσιο και με μεγάλο ενδιαφέρον.

Παρατηρούμε πως όλοι οι εκπρόσωποι του πνεύματος και της τέχνης, που συνέταξαν και υπέγραψαν την διαμαρτυρία τους για τον πόλεμο του 1940, ήσαν πάρα πολύ αξιόλογοι και σπουδαίοι.