Τα κρυφά σχολειά στην υπόδουλη Θράκη στην διάρκεια της Τουρκοκρατίας (1453-1920) – Μέρος Δ’ (Τελευταίο)

Γράφει η φιλόλογος Ντίνα Σαμουρκασίδου

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 11ο: Η ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ ΣΤΗΝ ΟΘΩΜΑΝΟΚΡΑΤΟΥΜΕΝΗ ΠΕΡΙΟΧΗ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ ΚΑΙ ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ ΡΟΔΟΠΗΣ

Α. Η ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗ ΣΤΗΝ ΚΟΜΟΤΗΝΗ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ

"Άγνωστο παραμένει το όνομα του μικρού κάστρου της πόλης της Κομοτηνής και των κατοίκων αυτού, μέχρι τον 14ο αι. μ.Χ. Τότε για 1η φορά αναφέρεται από βυζαντινούς χρονογράφους, από τον αυτοκράτορα και ιστορικό Ιωάννη Καντακουζηνό, με το όνομα Κουμουτζηνά και από τον σύγχρονό του ιστορικό Νικηφόρο Γρηγορά, με την λόγια ονομασία Κομοτηνή", διαβάζουμε στο βιβλίο του εκπαιδευτικού Μόσχου Κούκου, με τον τίτλο: "Στα βήματα του Ορφέα". Οι Τούρκοι που την κατέλαβαν το 1361 (14ο αι.) την μετονόμασαν σε Γκιουμουλτζίνα. Και μ' αυτό το όνομα έμεινε γνωστή, μέχρι την απελευθέρωσή της, το Μάιο του 1920, οπότε πήρε το παλιό όνομά της: ΚΟΜΟΤΗΝΗ.

-Η ελληνορθόδοξη κοινότητα της Κομοτηνής, με την εύρωστη οικονομία και το άρτια οργανωμένο κοινοτικό σύστημα, μετά από τις ευνοϊκές οικονομικές συνθήκες για τους υπόδουλους Έλληνες, παρουσίασε μια ραγδαία εξέλιξη και αναβάθμιση του εκπαιδευτικού της συστήματος, η οποία παρατηρείται κυρίως στις δύο μεγάλες ελληνορθόδοξες συνοικίες (μαχαλάδες) της πόλης και συγκεκριμένα:

Ι. Στο Βαρώσι, όπου βρίσκεται το ιστορικό κέντρο της Κομοτηνής και κατά την περίοδο της οθωμανοκρατίας περιελάμβανε την παλιότερη συνοικία της πόλης κυρίως την περιοχή της Βενιζέλου και εκτεινόταν γύρω από τον μεταβυζαντινό ναό της Κοίμησης της Θεοτόκου, στην ενορία της εκκλησίας της Παναγίας. Ο ναός κτίσθηκε το 1800, επί τουρκοκρατίας, στα θεμέλια μιας παλιάς βυζαντινής εκκλησίας, για την οποία αναφέρει στα 1548 (16ος αι.) ο περιηγητής Pierre Bellon. Στην σημερινή του μορφή είναι αναστηλωμένος και έχει κηρυχθεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο. Στις εργασίες συντήρησης του 1850, τα αδέλφια Κλεάνθης και Δούκας Κούλογλου, έμποροι στην Οδησσό, έκαναν δωρεά στον ναό μεγάλη ρωσική καμπάνα. Ο Αθανάσιος Ι. Αθανασιάδης (1897-1987), Κομοτηναίος ευπατρίδης και ιστοριοδίφης, αναφέρει ότι στη περιοχή του Βαρωσίου δηλαδή της Βενιζέλου υπήρχαν δύο πρωτοβάθμια ελληνικά σχολεία και μάλιστα ισχυρίζεται ότι κατά την προεπαναστατική περίοδο, δηλαδή πριν από το 1821, λειτουργούσε και "κρυφό σχολειό". Το ένα από τα δύο σχολικά κτίρια ήταν δωρεά του Μητροπολίτη Γρηγορίου Νικολάου, ο οποίος ζούσε στην Κωνσταντινούπολη και "εκοιμήθη" το 1903. Ο Γεώργιος Νικολάου είχε κληροδοτήσει με την διαθήκη του στο όνομα της Μητροπόλεως Μαρωνείας δύο ακίνητα στην περιοχή του Επταπυργίου της Κωνσταντινούπολης, προκειμένου με τα εισπραττόμενα ενοίκια να επιτυγχάνεται η συνεχής και εύρυθμη λειτουργία των εκπαιδευτηρίων της Κομοτηνής και ιδιαίτερα και κυρίως της Μαρώνειας. Προς τιμήν του υπάρχει κεντρική οδός που φέρει το όνομά του και είναι πολύ κοντά στην οδό Βενιζέλου. Στο ένα από τα δύο προαναφερθέντα σχολικά κτίρια, στο επί της Βενιζέλου, λειτούργησε το 1ο Νηπιαγωγείο της Κομοτηνής, απέναντι από το κωδωνοστάσιο της εκκλησίας της Παναγίας, όπως επιβεβαιώνει σε σχετικό της άρθρο η αείμνηστη φιλόλογος Μαρία Κολοζώφ - Μαρκίδου (1916-1994), αλλά και μαρτυρεί η μαρμάρινη κτητορική επιγραφή, που αναφέρει ότι το Διδακτήριο υπήρχε δωρεάν του Ηπειρώτη στην καταγωγή Γεώργιου Νικολάου στα 1883. Στο άλλο εκπαιδευτήριο, ευρισκόμενο και σωζόμενο στην περίβολο της εκκλησίας της Παναγίας λειτούργησαν αλληλοδιαδοχικά τα παρακάτω: α) το λεγόμενο Ελληνικό Σχολείο, β) η αλληλοδιδακτική Σχολή, γ) το Δημοτικό Σχολείο και δ) το κεντρικό ελληνικό Παρθεναγωγείο και το παράρτημα του.

-Μετά τον 2ο Παγκόσμιο Πόλεμο και συγκεκριμένα από το 1947 και μετά, στο αναφερόμενο παραπάνω εκπαιδευτικό οίκημα, λειτούργησε η 6τάξια Εμπορική Σχολή Κομοτηνής, η οποία από το 1961 και μετά μετονομάσθηκε σε Οικονομικό 3τάξιο Γυμνάσιο και 3τάξιο Λύκειο Κομοτηνής. Από το 1974 και μετά πρόσφερε εκπαιδευτικό έργο ως Δημοσία Κατωτέρα Τεχνική Σχολή Κομοτηνής και στα νεώτερα χρόνια είχε τα γραφείο της η Ε.Λ.Μ.Ε. Κομοτηνής.

ΙΙ. Στην 2η και νεότερη χριστιανική συνοικία της πόλης μας ή στον Άνω Μχαλά, όπως ονομαζόταν και συγκεκριμένα στην περιοχή του Αγίου Γεωργίου, όπου βρίσκεται και ο ομώνυμος ναός, που λειτουργούσε ήδη από το 1880, εκεί υπήρχε και πρόσφερε τις πολύτιμες γνώσεις της μέσω των διδασκόντων της, η αρχικά 6τάξια και μετά 7τάξια, Αστική Σχολή Αρρένων ή Αρρεναγωγείο, το λεγόμενο Σχολαρχείο. Αυτό περιελάμβανε 4 τάξεις στοιχειώδους εκπαίδευσης και 3 τάξεις μέσης εκπαίδευσης Μητροπολίτης Μαρωνείας ήταν τότε ο Ιερώνυμος Γοργίας (1877-1885). Η σχολή στεγαζόταν σε οίκημα, που υπάρχει μέχρι και σήμερα. Το είχε παραχωρήσει ως δωρεά το 1880 για την εκπαίδευση των αγοριών και των δύο τότε χριστιανικών κοινοτήτων της Κομοτηνής ο ευεργέτης της πόλης Σίντος Δημήτριος, σημαντική μορφή των γραμμάτων, που γεννήθηκε στην πόλη μας. Σε σχετική του εισήγηση ο εκπαιδευτικός Σιγούρος Ιωάννης αναφέρει πως το εκπαιδευτήριο το ευρισκόμενο επί της οδού (Χατζή) Κωνσταντίνου Ζωίδου μετεγκαταστάθηκε οριστικά, κατά το σχολικό έτος 1908-1909, στην 7τάξια Σχολή Αρρένων στο μέγαρο της Τσανακλείου Σχολής.

Αξίζει να σημειώσουμε πως από το 1908, από την συνοικία του Βαρωσίου (ενορία της Παναγίας), το κεντρικό Ελληνικό Παρθεναγωγείο της Κομοτηνής εγκαταστάθηκε στο δωρηθέν από τον Δημήτριο Σίντο. Στα νεώτερα χρόνια στο σωζόμενο διδακτήριο λειτούργησαν για 10ετίες: α) το αρχικά 6τάξιο Γυμνάσιο Θηλέων και αργότερα 3τάξιο Γυμνάσιο και 3τάξιο 1ο Λύκειο Κομοτηνής, β) το Ανοικτό Πανεπιστήμιο (Ε.Α.Π.), γ) Το Σχολείο 2ης Ευκαιρίας και δ) το νεοϊδρυθέν 5ο Γυμνάσιο Κομοτηνής από (2020-2021).

ΙΙΙ. Το Νηπιαγωγείο του Πάνω Μαχαλά, υπήρξε δωρεά του επίσης Ηπειρώτη στην καταγωγή Χατζηκωνσταντή Ζωίδη και της γυναίκας του Βασιλικής, όπως διαβάζουμε στην κτητορική επιγραφή του σωζόμενου κτιρίου. Το ανήγειραν το 1882 στην 2η χριστιανική συνοικία της Κομοτηνής, τότε Γκιουμουλτζίνας και βρίσκεται μέσα στον περίβολο του ναού του Αγίου Γεωργίου της πόλης μας.

Ο δωρητής όχι μόνον έκτισε το εκπαιδευτήριο με δικά του χρήματα, αλλά και ξόδευε για την λειτουργία του, όπως διαβάζουμε στο βιβλίο του εκπαιδευτικού Μόσχου Κούκου, με τον τίτλο: Στα βήματα του Ορφέα. Το πορτραίτο του Χατζηκωνσταντή Ζωίδη, πορτραίτο ευημερούντος φεσοφόρου αστού, κοσμεί σήμερα το Λαογραφικό Μουσείο του Μορφωτικού Ομίλου Κομοτηνής. Στα νεώτερα χρόνια το σωζόμενο εκπαιδευτήριο λειτούργησε σαν 5ο Δημοτικό Σχολείο. Αργότερα πάλι χρησιμοποιήθηκε σαν Νηπιαγωγείο. Στις μέρες μας στο κτίριο φιλοξενείται το Μουσείο Παιδείας της Εταιρείας Παιδαγωγικών Επιστημών και βρίσκεται στον αύλειο χώρο της εκκλησίας του Αγίου Γεωργίου. Γιος των παραπάνω δωρητών, υπήρξε ο 1ος αιρετός δήμαρχος Κομοτηνής 1925-1927) Νικόλαος Ζωίδης, στο όνομα του οποίου υπάρχει κεντρική οδός κοντά στο Δημαρχείο της πόλης μας. Υπήρξε πολύ μορφωμένος και εργατικός, αλλά και διακρίθηκε για το ήθος και την τιμιότητά του. Μαζί με τον αδελφό του Ιωάννη είχαν στην Κομοτηνή τις αντιπροσωπείες διαφόρων εργοστασίων της Σμύρνης, της Κωνσταντινούπολης, της Μυτιλήνης και διάφορες ασφαλιστικές εταιρείες ζωής και πυρός. Γενικά έχαιρε μεγάλης εκτίμησης μεταξύ χριστιανών και μουσουλμάνων, αναφέρει σε σχετικό του άρθρο με τον υπότιτλο: Causa Honoris (=τιμής ένεκεν) ο Ιωάννης Σιδηράς, θεολόγος, εκκλησιαστικός ιστορικός και νομικός.

Το σπίτι του ήταν το πολύ όμορφο αρχοντικό, που σήμερα λειτουργεί σαν καφετέρια με την ονομασία "Βαρόσι" και βρίσκεται πίσω από το Τσανάκλειο Μέγαρο. Δυστυχώς, πέθανε πρόωρα το 1927 και διακόπηκε έτσι το πλούσιο έργο του στην πόλη μας.

IV. Ιδιαίτερης μνείας αξίζει, για την προσφορά του στην Παιδεία, ο Νέστορας Τσανακλής. Ο Νέστορας Τσανακλής γεννήθηκε στην Κομοτηνή το 1841 ή κατ' άλλους το 1836 και υπήρξε γιος μικρασιατικής οικογένειας. Το σπίτι του βρίσκεται ακριβώς απέναντι από την εκκλησία του Αγίου Γεωργίου. Αυτό το πληροφορούμασθε από εντοιχισμένη πλάκα σε τοίχο του σπιτιού, το οποίο ανακαινίσθηκε το 1881 από τον αδελφό του. Σ' αυτό το σπίτι, που βρίσκεται στην γωνία των οδών Αγίου Γεωργίου και Χατζηκωνσταντή Ζωίδη, πέρασε τα παιδικά του χρόνια. Αργότερα σ' αυτό το οίκημα στεγάσθηκε για αρκετά χρόνια, πριν και μετά τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο, η Οικονομική Εφορία Κομοτηνής. Σήμερα στο κτίριο φιλοξενείται ο Σύλλογος Σαρακατσάνων Κομοτηνής. Επειδή όμως υπήρχαν μικροί ορίζοντες ανάπτυξης του Νέστορα Τσανακλή και άδηλο μέλλον στην πόλη μας, ξενιτεύθηκε στην Αίγυπτο, όπου και διέπρεψε. Όπως αναφέρει ο λογοτέχνης Κώστας Ουράνης (1890-1953): "Ο Νέστωρας Τσανακλής ήταν ο άνθρωπος που, ενώ πλούτισε στην Αίγυπτο, δεν πλούτισε από την Αίγυπτο αλλά πρόσθεσε ένα ακόμη αυλάκι πλούτου, σ' αυτήν". Υπήρξε ο ιδρυτής μιας βιομηχανίας, της οποίας η 1η ύλη δεν υπήρχε στην Αίγυπτο και της οποίας το καταναλωτικό πεδίο βρισκόταν εκτός Αιγύπτου. Ήταν όλος ο άλλος κόσμος βιομηχανίας των περίφημων Αιγυπτιακών σιγαρέτων. Στήριξε ο Τσανακλής με έργα του, την Παιδεία στην ιδιαίτερη πατρίδα του, την Κομοτηνή. Αγόρασε στο πιο κεντρικό μέρος της πόλης, μια μεγάλη έκταση που χρησιμοποιούσαν σαν Δημοτικό κήπο (Μιλλιέτ Μπαχτσέ) και με δικά του χρήματα χτίστηκε μεγαλοπρεπές κτίριο, η Τσανάκλειος Αστική Σχολή Αρρένων, την οποία δώρισε στην ελληνική κοινότητα. Το κτίριο κόστισε 10.000 λίρες χρυσές. Η θεμελίωση έγινε το 1905 και αποπερατώθηκε το 1907.

- Η Τσανάκλειος Αστική Σχολή η Αρρεναγωγείο λειτουργούσε σαν 7τάξιο σχολείο, με 4 τάξεις στοιχειώδους και 3 τάξεις μέσης εκπαίδευσης. Στη Σχολή δίδαξαν μερικοί από τους φημισμένους δασκάλους της εποχής. Αποτέλεσε το λίκνο που διατήρησε άσβεστη την εθνική φλόγα. Όσο για την μισθοδοσία των διδασκάλων και για τα έξοδα της Σχολής, έστελλε κάθε χρόνο από την Αίγυπτο 200 χρυσές λίρες, διαβάζουμε στο βιβλίο της Κομοτηναίας λογοτέχνου Μαρίνας Π. Ζωγράφου, με τον τίτλο: Αρχαία και Σύγχρονη Κομοτηνή Ροδόπη. Αφού επιτέλεσε το εκπαιδευτικό του έργο, το Μέγαρο - κόσμημα, αξιοποιήθηκε πολλαπλά.

α) Το κτίριο της Τσανακλείου το 1919 λειτούργησε: σαν Ορφανοτροφείο, προκειμένου να στεγάσει τα ορφανά που άφησε η βουλγαρική κατοχή και ομηρία του 1916-1918, β) μετά την απελευθέρωση (1920) παρείχε στέγη στην Γενική Διοίκηση Θράκης (1923-1954), γ) Αργότερα φιλοξένησε την Νομαρχία Ροδόπης (1954-1972), δ) μετέπειτα λειτούργησε σαν Πρυτανεία του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης (1974-2000). Αυτό το ωραίο νεοκλασσικό μέγαρο που αποτελεί αρχιτεκτονικό στολίδι της πόλης και χαρακτηριστικό δείγμα διαχρονικής κτιριακής ομορφιάς, φιλοξενεί τώρα ε) την Δημοτική Βιβλιοθήκη της πόλης (2020 έως τώρα). Στο εσωτερικό του πραγματοποιούνται όμορφες μουσικές και λογοτεχνικές εκδηλώσεις, εκτός βεβαίως από τον δανεισμό βιβλίων, ενώ στον υπέροχο αύλειο χώρο του, διοργανώνονται θεατρικά και ποικίλα πολιτισμικά δρώμενα.

- Επίσης ο Νέστορας Τσανακλής δώρισε και ένα άλλο κτίσμα στην ελληνική κοινότητα Κομοτηνής, ένα διώροφο κτίριο, που ήταν απέναντι από το Κωδονοστάσιο του ναού της Παναγίας, στην αρχή της Βενιζέλου, όπου στεγαζόταν μέχρι κάποιο διάστημα, το ονομαζόμενο ξενοδοχείο "Ροδόπη". Αυτό το οίκημα όμως, μετά την απελευθέρωση της Κομοτηνής (1920) περιήλθε στην δικαιοδοσία του Ταμείου Ανεγέρσεως Σχολικών Διδακτηρίων. Για την προσφορά του η ελληνική πολιτεία τίμησε τον Νέστορα Τσανακλή με τον Χρυσό Σταυρό του Σωτήρος και το Οικουμενικό Πατριαρχείο, με οφίκιο (=αξίωμα, τιμή) που έφερε τον τίτλο του: Μεγάλου Άρχοντος, του Οικουμενικού Θρόνου Κωνσταντινουπόλεως και μεγάλου ευεργέτου Γκιουμουλτζίνας.

- Πολλές τιμητικές διακρίσεις τού έγιναν, επίσης και εκ μέρους της Αιγυπτιακής κυβερνήσεως και αυτοπροσώπως από τον βασιλιά της Αιγύπτου Φουάτ τον Α'. Πέθανε το 1932, σε ηλικία 91 ετών. Ολοκληρώνοντας τα σχετικά με την Παιδεία αλλά και για τα διδακτήρια και τους ευεργέτες στην Κομοτηνή, αξίζει να γνωρίζουμε τα εξής: Η 1η αξιόπιστη ιστορική μαρτυρία για την εκπαιδευτική κατάσταση στην χριστιανική κοινότητα της Κομοτηνής κατά το 2ο μισό του 19ου αιώνα διασώζεται στα γραφόμενα του Ηπειρωτικής καταγωγής ιατρού Μιχαήλ Μελίρρυτου, ο οποίος σαν μόνιμος κάτοικος της Μαρώνειας ασκούσε το επάγγελμά του ως γιατρός και εξέδωσε το 1871 στην Κωνσταντινούπολη, το αξιόλογο ιστορικό του έργο με τον τίτλο: "Περιγραφή ιστορική και γεωγραφική της θεοσώστου Επαρχίας Μαρωνείας υπό εκκλησιαστικήν έποψιν". Απ' αυτό το έργο πληροφορούμαστε για την λειτουργία των ελληνορθόδοξων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων στην Κομοτηνή.

Β. Η ΠΑΙΔΕΙΑ ΤΗΣ ΜΑΡΩΝΕΙΑΣ ΚΑΙ ΟΙ ΕΥΕΡΓΕΤΕΣ ΤΗΣ

Ιδιαίτερης μνείας αξίζουν εκτός από τα εκπαιδευτικά δρώμενα της Κομοτηνής και τα τεκταινόμενα στην περιοχή της Μαρώνειας κατά την 1η 10ετία του 20ου αιώνα, όπως αναφέρει έγκριτος εφημερίδα της πόλης μας. Αναφέρει ο γιατρός Μελίρρυτος (19ος αι.), Ηπειρώτης γιατρός, για την Αστική Σχολή Αρρένων της Μαρώνειας τα εξής: "Εκτίσθη το 1865 (19ος αι.) και ήταν κομψή και εκτεταμένη. Αποτελούνταν από 2 ορόφους. Στον κάτω όροφο λειτουργούσε η Αλληλοδιδακτική, ενώ στον πάνω όροφο βρισκόταν η Ελληνική Σχολή. Και οι δύο διευθύνονταν από την Φιλόμουσο Εφορία, την λεγόμενη Αδελφότητα, η οποία ενδιαφέρεται για ό,τι χρειάζεται η Σχολή: Πληρώνει τους δασκάλους και προμηθεύει τους μαθητές με όλα τα διδακτικά βιβλία που έρχονται από την Κωνσταντινούπολη. Από αυτά τα βιβλία, πολλά διανέμονται δωρεάν στους απόρους μαθητές. Ο άξιος Μητροπολίτης Μαρωνείας Σακκόπουλος Νικόλαος (1862-1927), διαδέχθηκε, από το 1902, μέχρι το 1914 τον Μητροπολίτη Κωνσταντίνο στην Μητρόπολη της Μαρωνείας και ανέλαβε την πρωτοβουλία να βρει οικονομικά εύρωστους πολίτες, για να εξασφαλίσει Ι. την ίδρυση της Νέας Εξαταξίου Αστικής Σχολής Αρρένων Μαρωνείας, με την οποία θα καλύπτονταν οι μαθησιακές ανάγκες των κατοίκων της περιοχής και θα συμπλήρωνε την εκεί υπάρχουσα υποδομή που από τα μέσα του 19ου αιώνα (1865-1908) φιλοξενούσε σε δύο κτίρια, τα οποία δεν υπάρχουν σήμερα: α) Νηπιαγωγείο, β) ελληνικό σχολείο, γ) Αλληλοδιδακτικό, δ) Αρρεναγωγείο (αστική σχολή ή Σχολαρχείο) και ε) Παρθεναγωγείο. "Αξιοποίησε ο Μητροπολίτης Σακελλαρόπουλος δωρεές για την ανέγερση σχολείων, μεταξύ των οποίων υπάγονται η Χατζέιος Σχολή στην Μαρώνεια και η Αστική Σχολή στην Κομοτηνή", αναφέρει ο Ιωάννης Σιδηράς, θεολόγος, εκκλησιαστικός ιστορικός και νομικός.

- Οι αδελφοί Χατζέα ξεκίνησαν σαν καπνέμποροι και εξελίχθηκαν σε μεγαλοεπιχειρηματίες. Πρόκειται για 4 αδέλφια από την Μαρώνεια που δραστηριοποιούνταν επιχειρηματικά στην Κωνσταντινούπολη, στην Αλεξάνδρεια και στη Σμύρνη, γι' αυτό και άφησαν σπουδαία ευεργετήματα, όπως ήταν το Χατζέιο Εκπαιδευτήριο και κρήνες (=βρύσες) που κοσμούν δρόμους και πλατείες της Μαρώνειας. Οι κάτοικοι της Μαρώνειας αναφέρουν πως οι αδελφοί Χατζέα χρηματοδοτούσαν και τα σχολεία που υπήρχαν και πριν από το Χατζέιο Διδακτήριο. Γι' αυτό ενδιαφέρονταν και για την περίφραξη του σχολείου, την υδροδότησή του και το άνοιγμα πηγαδιού.

- Ακόμη χορηγούσαν υποτροφίες σε μαθητές της Χατζέιου Σχολής, μετά την ανέγερση του εκπαιδευτηρίου. Τα 4 εύπορα φιλοπάτριδα αδέλφια επίσης χρηματοδότησαν την κατασκευή καλυβών (=πρόχειρων κατασκευών) στην παραλιακή ζώνη της Μαρώνειας και είχαν ορίσει με ενοίκια αυτών των καλυβών να ενισχύονται οικονομικά τα σχολεία, οι 2 εκκλησίες της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του Αγίου Ιωάννου του Προδρόμου και τα άπορα κορίτσια της Μαρώνειας. Μάλιστα γι' αυτά τα άπορα κορίτσια θα πρόσφεραν και ένα ετήσιο χρηματικό ποσό, για να κάνουν την προίκα τους. Ακόμη όρισαν τα χρήματα από τα ενοίκια Πανδοχείου, που διατηρούσαν οι αδελφοί Χατζέα στην Κομοτηνή να διατίθενται για την απρόσκοπτη (=αδιάκοπη) λειτουργία των εκπαιδευτηρίων και για διευκόλυνση των απόρων αγοριών και κοριτσιών της Μαρώνειας.

-Διαβάζουμε στο βιβλίο της Κομοτηναίας δρος Μαρίνας Π. Ζωγράφου με τον τίτλο: "Αρχαία Σύγχρονη Κομοτηνή Ροδόπη" τα εξής: "Η δαπάνη για την ανοικοδόμηση της Σχολής, που σωζόταν μισοκατεστραμμένη μέχρι την Γερμανο-βουλγαρική κατοχή (1941-1944) ήταν αποτέλεσμα συνεισφοράς πολλών Μαρωνειτών εμπόρων, που ήσαν διασκορπισμένοι παντού. Με χρηματική ενίσχυση μόνο των αδελφών Χατζέα, μεγαλεμπόρων, χτίσθηκε και υπάρχει στην πρόσοψη επιγραφή που θυμίζει την δωρεά τους: ΑΝΗΓΕΡΘΗ ΔΑΠΑΝΑΙΣ ΑΔΕΛΦΩΝ ΧΑΤΖΕΑ ΕΝ ΕΤΕΙ 1908. Το κτίριο υπάρχει μέχρι σήμερα και στεγάζει το Δημοτικό Σχολείο. Για την παραπάνω σχολή, με την επωνυμία Χατζέιος Σχολή, σύμφωνα με τα πρακτικά συνεδρίασης, εφορίας και Δημογεροντίας Μαρωνείας, εδαπανήθη το σημαντικό ποσό των 1.000 και 100 οθωμανικών λιρών. Λέγεται πως για το χτίσιμο του κτιρίου χρησιμοποιήθηκαν μάρμαρα από το αρχαίο Θέατρο της Μαρώνειας. Ενδιαφέρουσα είναι η συλλογή επιγραφών που βρέθηκαν στην περιοχή και φυλάσσονται εντός του σχολείου.

ΙΙ. Μεγάλες υπήρξαν οι δωρεές του Παναγιώτη Ζηρίνη ή Τσιρίνη που μεγαλουργούσε στην Σμύρνη, όπου είχε το μεγαλύτερο εργοστάσιο επεξεργασίας σύκων και το 1903 πρόσφερε όλη την κινητή και ακίνητη περιουσία του στην Μαρώνεια, για τα εκπαιδευτήρια της γενέτειρας Μαρώνειας και τους δύο ενοριακούς ναούς της και συγκεκριμένα του ναού της Κοιμήσεως της Θεοτόκου και του ναού του Ιωάννη του Προδρόμου.

ΙΙΙ. Ταβανιώτης Σταμάτης, ευεργέτης Μαρώνειας, του οποίου το αρχοντικό λειτουργεί σήμερα σαν Αρχαιολογικό Μουσείο του τόπου. Υπήρξε γιατρός και εφοπλιστής. Ζούσε στην Οδησσό της Ρωσίας. Το 1911 χάρισε το 1ο Κωδωνοστάσιο της Μαρώνειας και σαν δωρεά πρόσφερε μια καμπάνα 250 οκάδων, υψηλής ποιότητας, που διασώζεται μέχρι και σήμερα στο καμπαναριό του παρεκκλησίου του Αγ. Βασιλείου Μαρώνειας. Λένε πως ο ήχος της καμπάνας ακουγόταν μέχρι τον Άγιο Χαράλαμπο.

IV. Λεονταρίδης Αντώνιος του Λέοντα (1840-1912). Γεννήθηκε στην Μαρώνεια και ασχολήθηκε κυρίως με τραπεζικές και χρηματιστηριακές εργασίες σαν εκπρόσωπος της Τράπεζας Ανατολής της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, μέσω της οποίας είχε συναλλαγές με όλους τους κατοίκους του νέου αστικού κέντρου, με Έλληνες, με Τούρκους, με Εβραίους, με Βουλγάρους. Συνδέθηκε με τον Ίωνα Δραγούμη, στον οποίο ενέπνευσε τις ιδέες του αγώνα κατά των Βουλγάρων Κομιτατζήδων, έτσι ώστε να γίνει ένα από τα μέλη του θρακικού Κομιτάτου. Περίπου το 1880 αυτός και ο αδελφός του Χαράλαμπος τα 2 από τα 4 αδέλφια εγκαταστάθηκαν στο Δεδέαγατς, την σημερινή Αλεξανδρούπολη. Πολύ πλούσιο υπήρξε το φιλανθρωπικό και το φιλεκπαιδευτικό του έργο, κυρίως στην Αλεξανδρούπολη, όπου ζουν σήμερα οι πιο πολλοί απόγονοί τους.

Πολλές οι προσφορές του προς την Αλεξανδρούπολη και την γενέτειρα Μαρώνεια

α) Κατά το 1907, σε οικόπεδο κοντά στην Μητρόπολη Αλεξανδρούπολης, που παραχωρήθηκε στην ελληνική κοινότητα, ξεκίνησαν οι εργασίες ανέγερσης της Λεονταριδείου Αστικής Σχολής Αλεξανδρούπολης. Χτίσθηκε κυρίως με δωρεά του μεγαλεμπόρου Αντώνη Λεονταρίδη ή Αντωνάκη Εφέντη. Από το επώνυμό του ονομάσθηκε και το κτίριο. Το 1909 ένα μεγάλο κτίσμα νεοκλασσικό ξεπρόβαλε, όπου φοίτησαν οι μαθητές των Γυμνασίων Αρρένων, μέχρι τα μέσα της 10ετίας του 1960, οπότε οι άρρενες μαθητές μετεγκαταστάθηκαν από την Λεονταρίδειο Σχολή Αρρένων στα νέα σχολικά κτίρια. Το κτίριο παραχωρήθηκε στην Μητρόπολη Αλεξανδρουπόλεως.

β) Με δικές του διαπάνες κτίσθηκε ο μεγαλοπρεπής μητροπολιτικός ναός του Αγίου Νικολάου Αλεξανδρουπόλεως. Θεμελιώθηκε το 1892 και εγκαινιάσθηκε το 1901 από τον τότε Μητροπολίτη Αίνου (σημ. Τουρκία) Γερμανό Θεοτοκά, ο οποίος και μετέφερε την έδρα του στο Δεδέαγατς (Αλεξανδρούπολη).

γ) Το 1885 το χωριό τότε Δεδέαγατς αποσπάσθηκε από την Μητρόπολη Μαρωνείας και προσαρτήσθηκε στην Μητρόπολη Αίνου και ονομάσθηκε: Ιερά Μητρόπολις Αλεξανδρουπόλεως, Τραϊνουπόλεως και Σαμοθράκης. Είναι μια από τις Μητροπόλεις των λεγομένων "Νέων χωρών" που μετά τους Βαλκανικούς Πολέμους περιήλθαν στην ελληνική επικράτεια. Το παλιό κτίριο της Μητρόπολης συνδέεται με την δράση του Λεονταρίδη. Μετά την εγκατάσταση της Λεονταρίδειου Σχολής σε άλλα σχολικά κτίρια, το κτίριο της Σχολής παραχωρήθηκε στην Μητρόπολη. Από το 1980 και μετά αρχίζει η αναπαλαίωση αυτού του κτιρίου και από τότε μέχρι σήμερα λειτουργεί ως Εκκλησιαστικό Μουσείο Ιεράς Μητροπόλεως Αλεξανδρούπολης.

δ) Εκτός από τις 1000 χρυσές τουρκικές λίρες που χρησιμοποιήθηκαν για την ανέγερση της Ανωτέρας Αστικής Σχολής Αρρένων Αλεξανδρούπολης, πρόσφερε ομόλογα και κληροδότησε ενοίκια και 2.000 τουρκικές λίρες για την συντήρηση της Λεονταρίδειου Σχολής.

ε) Τέλος, κληροδότησε ποσά για προικοδότηση φτωχών κοριτσιών και οικονομική ενίσχυση των εκπαιδευτηρίων της γενέτειράς του Μαρώνειας και συνέταξε συμπληρωματική δωρεά το 1908, με σκοπό την υποστήριξη του ελληνισμού της Θράκης. Γι' αυτό τον λόγο, το 1912, δόθηκε στον Λεονταρίδη Αντώνιο, ο χρυσός σταυρός του Τάγματος του Σωτήρα από το ελληνικό Υπουργείο των Εξωτερικών, που είναι και το ανώτερο, ιεραρχικά, τάγμα αριστείας της ελληνικής Δημοκρατίας και παλιότερα του βασιλείου της Ελλάδος. Τον Φεβρουάριο του 1912, συνέταξε, λίγο προτού πεθάνει μυστική διαθήκη.

στ) Πολλές δωρεές και κληροδοτήματα που άφησε ο Λεονταρίδης, έγιναν γνωστά από τα μνημόσυνα του Μητροπολίτη Γερβασίου.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 12ο: ΤΑ ΟΦΕΛΗ ΤΗΣ ΠΑΙΔΕΙΑΣ, ΣΥΜΦΩΝΑ ΜΕ ΤΟΝ "ΠΑΠΑΤΡΕΧΑ" ΤΟΥ ΑΔΑΜΑΝΤΙΟΥ ΚΟΡΑΗ (1748-1833)

Ο Αδαμ. Κοραής (1748-1833) υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους εκπροσώπους του Νεοελληνικού Διαφωτισμού, γεννημένος στην Σμύρνη και με καταγωγή από την Χίο. Επισημαίνει στα έργα του ότι, στα χρόνια του, η διδασκαλία στα ελληνικά σχολεία ήταν φτωχή, σε αντίθεση με τους ραβδισμούς των διδασκάλων που ήσαν πλούσιοι. Το φανταστικό λογοτεχνικό πρόσωπο του "Παπατρέχα" εμφανίζεται για 1η φορά το 1811, όταν ο Αδαμ. Κοραής εκδίδει στο Παρίσι την Ραψωδία Α' της Ιλιάδας.

-Η βασική του ιδέα στο έργο είναι ότι για να αποκτήσει την ελευθερία του το Έθνος, πρέπει πρώτα να φωτισθεί και να απολαύσει τους καρπούς της πατρογονικής του Παιδείας. Πρόθεση του Κοραή μέσω του "Παπατρέχα" είναι να αφυπνίσει τους Έλληνες και να τους προβληματίσει. Στο  κείμενο ο ιερέας της Βολισσού της Χίου λέγεται Παπατρέχας, ίσως λόγω της ταχύτητας τής ανάγνωσης ή λόγω της τάσης των κατοίκων της Χίου να χαρακτηρίζουν με σκωπτικά (=ειρωνικά, επικριτικά) προσωνύμια (παρατσούκλια). Πάντως, σύμφωνα με το κείμενο: "Ο ταπεινός ιερέας της Βολισσού είναι πιο συνετός και πιο ευσεβής από τον αυτοκράτορα Ιουστιανιανό, που έκανε περικοπές στους μισθούς των δασκάλων, για να κτίζει λαμπρές εκκλησίες. Ισχυρίζεται ο ιερέας Παπατρέχας ότι: α) Πράγματι "η παιδεία είναι σαν το λουτρό, που μπορεί να ξεπλύνει την λέρα της αμάθειας, για όσους είναι πρόθυμοι και το επιθυμούν", β) "ο πιο φαρμακερός καρπός της απαιδευσίας είναι η παράλυση της λογικής, στην οποία δεν επιτρέπει να διακρίνει το δίκαιο από το άδικο". γ) "η καθαρή και πλατειά σκέψη είναι δώρο του Θεού. Αυτός χαρίζοντάς μας τη λογική σκέψη, μάς χάρισε και τα μέσα, για να την τελειοποιούμε, φωτίζοντάς την με το λυχνάρι της Παιδείας, που είναι η μόνη που μπορεί να πετάξει μακριά τις παρωπίδες που είναι κακές και προξενούν κακό και μάλιστα διπλό" και δ) "δίνω πολύ μεγάλη έμφαση όχι τόσο στις ηθικές αρχές, όσο στην δύναμη των παραδειγμάτων".

-Και τέλος, απευθυνόμενος ο φιλομαθής Παπατρέχας στους πλουσίους λέγει: "Ήρθε η στιγμή να απευθυνθώ σε σας τους πλουσίους. Δικαίως, βέβαια περιφρονείτε τους ακαμάτες (=τεμπέληδες) και κακοήθεις (ανήθικους) φτωχούς, των οποίων την κατάσταση εσείς μπορείτε να βελτιώσετε. Δώστε τους λοιπόν τα μέσα να ξεφύγουν από την φτώχεια και την ατιμία. Φτιάξτε Δημόσια Σχολεία, όπου τα φτωχόπαιδα να διδάσκονται εκτός από γραφή, ανάγνωση και αριθμητική και τα πρώτα στοιχεία της θρησκείας και της ηθικής. Δίνοντας στους φτωχούς το δώρο της ανάγνωσης τούς δίνετε και την ευκαιρία να μάθουν να σκέφτονται. Έτσι μέσα σε λίγο χρονικό διάστημα, θα τους βοηθήσετε να αλλάξουν τα ήθη τους. Και θα τους κάνετε αξίους της τιμής και της αγάπης σας.  ΠΕΝΙΑΝ ΚΑΙ ΑΤΙΜΙΑΝ ΑΦΑΙΡΕΙΤΑΙ ΠΑΙΔΕΙΑ, δηλαδή η σωστή παιδεία και η μόρφωση συντελούν στην εξάλειψη της φτώχειας και της ανυποληψίας, όπως τονίζει ο προφητάνακτας Δαυίδ στις παροιμίες του.

"Μητέρα, επομένως και πηγή ομόνοιας, ισονομίας, ελευθερίας, πλούτου και τιμής των πολιτών, είναι η Παιδεία".

Αυτό ήταν το τελευταίο Μέρος του άρθρου – Εάν επιθυμείτε να διαβάσετε τα Μέρη Α’, Β’ και Γ’ που προηγήθηκαν θα τα βρείτε στην ιστοσελίδα του «Χ»