Ο πόλεμος του 1940-1941 στην Ελλάδα

Ζ’ ΜΕΡΟΣ

Ο ΝΟΜΟΣ ΡΟΔΟΠΗΣ
ΣΤΗΝ ΘΡΑΚΗ
ΚΑΙ Ο ΠΟΛΕΜΟΣ 1940-41

Όπως όλα τα γεωγραφικά διαμερίσματα της Ελλάδος, έτσι και η Θράκη μας, με όλους τους νομούς της έλαβε μέρος και στον τιτάνιο αγώνα των Ελλήνων εναντίον των Ιταλών εισβολέων και στην 2η φάση του πολέμου εναντίον των επιδρομέων Γερμανών. Οι συμπατριώτες μας εκλήθησαν να καταταγούν στον στρατό μέχρι της κλάσεως του 1917, ενώ πολλοί άλλοι κατατάχθηκαν σαν εθελοντές, έναντι των επιστρατευθέντων συναδέλφων τους, και ήσαν νεότεροι κατά 10 περίπου χρόνια, από τους νέους της υπόλοιπης Ελλάδας, διότι κατά την επιστράτευση της 28ης Οκτωβρίου 1940 κλήθηκαν από την Θράκη 10 ηλικίες περισσότερες από την υπόλοιπη Ελλάδα, σύμφωνα με τον αντιστράτηγο ε.α. Βουλουτιάδη Κωνσταντίνο. Αλλά και μετά την έναρξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, η ελληνική Διοίκηση έπαιρνε δυνάμεις από την Δυτική Θράκη και τις έστειλε για ενίσχυση στην Ήπειρο και στην Μακεδονία. Γι' αυτόν τον λόγο τότε παρουσιάστηκε μια τάση μετακίνησης του άμαχου πληθυσμού, από την Δυτική Θράκη προς το εσωτερικό της Ελλάδος. Μεγάλος αριθμός κοριτσιών πήγαν σαν εθελόντριες νοσοκόμες στον στρατό. Επίσης πολλά αγόρια από 15 έως 18 χρόνων πήγαν σαν εθελοντές τον Μάρτιο του 1941 στην αεράμυνα της Αττικής.

"Στα βουνά λοιπόν της Βορείου Ηπείρου και της Αλβανίας και όπου οι ελληνικές ένοπλες δυνάμεις, υπεραμυνόμενες της ελευθερίας της πατρίδας, έγραψαν λαμπρές σελίδες δόξας, έχουν την ηρωική συμμετοχή και οι Ροδοπίτες και γενικότερα οι Θρακιώτες και οι Θρακιώτισσες", διαβάζουμε σε βιβλίο σχετικό με την πορεία της Θράκης μέσα στην Ιστορία.
α. Η πολεμική δράση του θρυλικού 29ου Συντάγματος

Πεζικού Κομοτηνής, στο έπος του 1940-41

"Η συγκεκριμένη Ταξιαρχία -τότε σαν Σύνταγμα- ήταν ίσως από τις ελάχιστες που είχε διαρκή παρουσία και συμμετοχή σε όλους τους πολέμους, από το 1913, δηλαδή από τότε που συγκροτήθηκε, μέχρι τις μέρες μας. Παντού συμμετείχε ενεργά, με ηρωισμό και οι άνδρες του έδωσαν, ό,τι μπορούσαν, για να προασπίσουν το ελληνικό έδαφος. Η αξία του οφείλεται στη δράση αξιωματικών, αλλά και απλών οπλιτών, οι οποίοι δόξασαν την Ελλάδα σε διάφορα μέτωπα, τόσο οι χριστιανοί, όσο και οι μουσουλμάνοι", τόνισε ο κ. Ιωάννης Παπαφλωράτος, διδάκτωρ του Πανεπιστημίου Αθηνών και απόφοιτος της Νομικής του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης, σε σχετική ομιλία του στην πόλη μας.

"Το 29ο Σύνταγμα Πεζικού Κομοτηνής, με διαταγή του Γενικού Επιτελείου Στρατού, το έτος 2000, έλαβε την ιστορική ονομασία "ΠΟΓΡΑΔΕΤΣ" από την ένδοξη μάχη που έδωσε, στο 1ο δεκαήμερο του Δεκεμβρίου του 1940, στην πόλη Πόγραδετς της Αλβανίας, την οποία και κατέλαβε", ανέφερε σε σχετική εισήγησή του ο Ταξίαρχος 29ης Μ/Π ΤΑΞ ΠΖ "ΠΟΓΡΑΔΕΤΣ" κ. Γ. Χατζηγεωργίου.

"Κρίνεται σκόπιμο να επισημάνουμε πως όταν στελεχώθηκε το Νοέμβριο του 1940, για να πάει να πολεμήσει στην Αλβανία, τα 2/3 της δύναμής του ήταν Έλληνες από την περιοχή της Ροδόπης και την ιστορία του την έγραψαν από κοινού στα αλβανικά βουνά, χριστιανοί και μουσουλμάνοι, από την Κομοτηνή και τα γύρω χωριά. Το υπόλοιπο 1/3 του ένδοξου Συντάγματος, ήσαν Έλληνες από τα άλλα μέρη της Ελλάδος και κυρίως από την Κρήτη", σύμφωνα με το πολεμικό ημερολόγιο του Ιωάννη Βάρσου, που ήταν απόφοιτος της Παντείου Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών και έφεδρος αξιωματικός του ελληνικού στρατού, και υπηρέτησε στο 3ο Τάγμα του 29ου Συντάγματος Πεζικού Κομοτηνής, στην διάρκεια του πολέμου 1940-41. Εκτελώντας χρέη λοχαγού, κρατούσε καθημερινά το πολεμικό ημερολόγιο του τάγματος και φρόντισε για την φύλαξη του στην Αθήνα μετά τον πόλεμο. Στο ημερολόγιό του ο Βάρσος Ιωάννης σημειώνει πως με το 29ο Σύνταγμα -και συγκεκριμένα και όχι μόνο με το 3ο Τάγμα, όπου υπηρέτησε ο αναφερόμενος έφεδρος ανθυπολοχαγός - πολέμησαν χριστιανοί -μεταξύ αυτών και Αρμένιοι - Χριστιανοί - Μουσουλμάνοι και Εβραίοι, έμποροι, εργάτες, γεωργοί και επαγγελματίες από την πόλη της Κομοτηνής και από τα χωριά: από Αμβροσία, από Αρίσβη, από Ασκητές, από Ασωμάτους, από Βυρσίνη, από Θρυλόριο, από Ίασμο, από Καλλιθέα, από Κίζαρι, από Κρωβύλη, από Λοφάριο, από Μαρώνεια, από Νέο Καβακλί, από Νέα Καλλίστη, από Παραδημή, από Πόρπη, από Προσκυνητές, από Πρωτάτο, από Σάπες, από Σμιγάδα, από Φανάρι και από το Χαμηλό. Το 29ο Σύνταγμα Πεζικού Κομοτηνής, οργανικά ανήκε στην δύναμη της 12ης Μεραρχίας, με έδρα την Κομοτηνή.

Ι. Η επιστράτευση και η Αναχώρηση για το Μέτωπο

Το πρωί της Δευτέρας της 28ης Οκτωβρίου 1940, όλοι οι πολίτες άκουγαν το 1ο πολεμικό ανακοινωθέν του Ελληνικού Γενικού Στρατηγείου: "Αι ιταλικαί στρατιωτικαί δυνάμεις προσβάλλουν από τις 5.30 σήμερον πρωινήν, τα ημέτερα τμήματα προκαλύψεως της ελληνοαλβανικής μεθορίου. Αι ημέτεραι δυνάμεις αμύνονται του πατρίου εδάφους".

Ο υπίατρος Ευάγγελος Γ. Κακαϊδής, έλαβε μέρος σε όλες τις επιχειρήσεις του 29ου Συντάγματος Κομοτηνής, διακρίθηκε για την εκτέλεση του καθήκοντός του προς την πατρίδα και παρασημοφορήθηκε με χρυσό πολεμικό Σταυρό του Τάγματος Φοινίκων μετά ξιφών, με Μετάλλια συμμετοχής εις τους δύο πολέμους και άλλες τιμητικές διακρίσεις.

Σε συγκεκριμένο άρθρο του, που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό "Θρακικά", ο Υπίατρος Ευάγγελος Κακαϊδής αναφέρει: Μόλις αναγγέλθηκε από το ραδιόφωνο, το πρωί της 28ης Οκτωβρίου 1940, ΓΕΝΙΚΗ ΕΠΙΣΤΡΑΤΕΥΣΗ, ο χώρος των στρατώνων του συντάγματος κατακλύσθηκε από εφέδρους, οι οποίοι χωρίς άλλη προειδοποίηση και χωρίς να περιμένουν την λήξη της προθεσμίας, έσπευσαν να πλαισιώσουν τις τάξεις του Συντάγματος. Μέσα σε τρεις μέρες το Σύνταγμα ήταν έτοιμο για πολεμική δράση. Το 1ο Τάγμα του Συντάγματος βγήκε από την Κομοτηνή και έπιασε θέσεις, από το χωριό Αγίασμα μέχρι και το χωριό Πάνδροσος. Η διάταξη αυτή του Τάγματος έγινε, για να είναι έτοιμο να αντιμετωπίσει οποιαδήποτε πολεμική ενέργεια εκ μέρους της Βουλγαρίας, που πάντα καιροφυλακτούσε. Στις θέσεις αυτές το 1ο Τάγμα παρέμεινε μέχρι τις 17 Νοεμβρίου, οπότε ολόκληρο το 29ο Σύνταγμα τέθηκε σε πορεία προς άγνωστη κατεύθυνση και το απόγευμα στις 6.30 μ.μ. της 17ης Νοεμβρίου 1940 συγκεντρώθηκε στον σιδηροδρομικό σταθμό Κομοτηνής, για να επιβιβαστεί στον σιδηροδρομικό συρμό. Ο χώρος του σταθμού είχε "πλημμυρίσει" από πολύ κόσμο της Κομοτηνής: γονείς, συζύγους, φίλους, συγγενείς, παιδιά και αγαπητά πρόσωπα που παραβρέθηκαν, για να χαιρετήσουν, τους αγαπημένους τους που έφευγαν για το Ελληνοαλβανικό μέτωπο.. "Άφηναν πίσω τους τα παλικάρια τις μικρές πατρίδες τους και τους περίμενε ένας εχθρός με 8.000.000 λόγχες και πολυάριθμα αεροπλάνα, που με τις βόμβες τους μπορούσαν να βουλιάξουν την γη, αλλά και διέθετε ο Ιταλός αμέτρητα σιδερένια άρματα", μας θυμίζει ο Μαυρίκος Σεντέρης στο περιοδικό: ΘΡΑΚΙΚΗ ΕΣΤΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. Από τα τρένα που περνούσαν κατάφορτα από στρατιώτες, με ακμαίο ηθικό, ακουγόταν το τραγούδι της Σοφίας Βέμπο, της τραγουδίστριας της νίκης: Μας χωρίζει ο πόλεμος, με θεριεύει η ελπίδα / πως για την γλυκιά πατρίδα, φεύγω τώρα μαχητής. / Μας χωρίζει ο πόλεμος, μα αν με νιώθει η ψυχή σου, / φέρνε με στην προσευχή σου να γυρίσω νικητής!

Οι ευχές όλες των παρευρισκομένων συνόδευαν τους στρατιώτες του Συντάγματος: "Στο καλό! Να γυρίσετε νικητές δοξασμένοι και να σας καμαρώσουμε στεφανωμένους με το στεφάνι της νίκης". Ήταν μια ευχή, αλλά και συγχρόνως και μια απαίτηση που απευθυνόταν από τις μητέρες, τις συζύγους και τις αδελφές προς τα στρατευμένα παιδιά της Θράκης.

Με τις ευχές αυτές και άλλες συγκινητικές εκδηλώσεις, το 29ο Σύνταγμα στις 17 Νοεμβρίου 1940, ημέρα Κυριακή και την 12ην νυκτερινήν, αναχώρησε από την Κομοτηνή για τον δρόμο του καθήκοντος και της υπέρτατης θυσίας. "Διοικητής του 29ου Συντάγματος ήταν ο Συνταγματάρχης Γ. Λαμπράκης και υποδιοικητής ο τότε Αντισυνταγματάρχης και μετέπειτα Αντιστράτηγος Φώτιος Μεσσινόπουλος. Υπό την διοίκηση αυτών των δύο διακεκριμένων και επιλέκτων αξιωματικών, το 29ο Σύνταγμα στον Βόρειο τομέα του Μετώπου, περιέφερε με γενναιότητα την πολεμική σημαία από κορυφογραμμή σε κορυφογραμμή και τα πολεμικά του κατορθώματα υπήρξαν νικηφόρα", αναφέρει ο Ευαγ. Κακαϊδής.
ΙΙ. Στο Αλβανικό Μέτωπο
και στο πεδίο της Μάχης

Τέσσερις μέρες μετά την αναχώρησή τους από την Κομοτηνή, πατούσαν σε αλβανικό έδαφος, διανύοντας πορεία 21 χιλιομέτρων, οι στρατιώτες και οι αξιωματικοί του 29ου Συντάγματος Πεζικού, κάτω από αντίξοες καιρικές συνθήκες. Για 10 μέρες μετακινούνταν συνεχώς σε διάφορα υψώματα κοντά στα αλβανο-γιουγκοσλαβικά σύνορα. Στις 3 Δεκεμβρίου 1940 οι άνδρες του 29ου Συντάγματος πήραν το βάπτισμα του πυρός, όταν δέχθηκαν την 1η επίθεση από το ιταλικό πυροβολικό, με μεγάλη ορμή και σφοδρότητα. Διοικητής του 1ου Τάγματος ήταν ο Ηλίας Δημήτριος, αξιωματικός με πολεμική πείρα και αποφασιστικότητα κατά του εχθρού. Στις επιχειρήσεις του 1ου Τάγματος διακρίθηκε και ο Κομοτηναίος πολεμιστής Αριστόδημος Κάζης.

Ο αγώνας και την επόμενη ημέρα, 4 Δεκεμβρίου 1940, υπήρξε σκληρός και φονικός και έληξε με την εκτόπιση του αμυνθέντος εχθρού από τις θέσεις του. Μεταξύ των 10 νεκρών, αναφέρονται τα ονόματα των Κομοτηναίων συμπολιτών μας Γκρούδα και Νικολαΐδη, δημοδιδασκάλου, οι οποίοι έπεσαν, ηρωικώς μαχόμενοι, στο πεδίο της τιμής και της θυσίας, όπως μας θυμίζει ο υπίατρος Ευάγγελος Κακαϊδής, στις αναμνήσεις του από την πολεμική δράση του 29ου Συντάγματος Κομοτηνής. Τις επόμενες μέρες, άλλοτε με βροχή και άλλοτε με πυκνή χιονόπτωση, το 3ο Τάγμα του 29ου Συντάγματος έλαβε μέρος στις επιθέσεις του ελληνικού στρατού για την κατάληψη των υψωμάτων: Φίλιππος και Μακεδονία στο Πόγραδετς και του Τραπεζοειδούς, από τις 5 ως τις 9 Δεκεμβρίου του 1940. Εκεί και το 1ο Τάγμα με την πολεμική ιαχή ΑΕΡΑ επιτέθηκε στα εχθρικά χαρακώματα και εισέβαλαν οι στρατιώτες του σ' αυτά. Μετά από σκληρή μάχη εκ του συστάδην, έτρεψαν τον εχθρό σε άτακτη φυγή. Καθώς αποχωρούσαν οι Ιταλοί, άφησαν στο πεδίο της μάχης άφθονο πολεμικό υλικό και τραυματίες, τους οποίους φρόντισαν οι Έλληνες. Συνελήφθησαν δε και αρκετοί αιχμάλωτοι στρατιώτες. Η κατάληψη των εχθρικών θέσεων αναγγέλθηκε με φωτοβολίδες. Κατά την κάθοδό τους από το ύψωμα, οι Κομοτηναίοι μαχητές, είδαν δύο νεκρούς στρατιώτες που έφεραν τραύματα από εχθρικό πολυβόλο στο μέτωπο. Ήταν δύο νέα παιδιά που έπεσαν ηρωικά, μαχόμενα υπέρ πίστεως και πατρίδος. Ενώ συνεχίζονταν, με σφοδρότητα, οι συγκρούσεις μεταξύ των Ελλήνων και των Ιταλών, για πολλές μέρες στην περιοχή, οι άνδρες του 3ου Τάγματος έλαβαν θέσεις προφυλακής. Από τις 13 Δεκεμβρίου 1940 εμφανίσθηκαν τα πρώτα κρούσματα παγοπληξίας, τα οποία στην συνέχεια αυξήθηκαν λόγω των πολύ κακών καιρικών συνθηκών. Στις 19 Δεκεμβρίου 1940, μετά από δύο εβδομάδες φονικών συγκρούσεων, οι άνδρες από την Κομοτηνή, μετακινήθηκαν προς την Πόσνιτσα, μας αναφέρει ο Ιωάννης Βάρσος στο ημερολόγιό του. Η πιο αιματηρή μάχη διεξήχθηκε στις αρχές Μαρτίου 1941, στον κεντρικό τομέα, στην Ντεμπεσίνα που υπήρξε το επίκεντρο των πολεμικών επιχειρήσεων και οι τόπος διεξαγωγής μεγάλων και εκτεταμένων μαχών. Ολόκληρος ο τομέας φλεγόταν, νύχτα και μέρα, απ' άκρου σ' άκρον. Τα μαχόμενα τμήματα και οι άνδρες όλων των άλλων υπηρεσιών βρίσκονταν συνεχώς κάτω από την απειλή των εχθρικών πυρών. Αποφεύχθηκε η απώλεια του υψώματος, που υπερασπίζονταν, καθώς και η αιχμαλωσία του λόχου. Πολλοί στρατιώτες τραυματίσθηκαν, αλλά ο εχθρός υπέστη πανωλεθρία. Σκοτώθηκε και ο γενναίος λοχαγός Ορφανουδάκης, προς τιμήν του οποίου ονομάσθηκε και η κεντρική οδός, δίπλα στο Δημαρχείο της πόλης μας. Ύστερα από διακοπή των εχθροπραξιών για μερικές μέρες, το 3ο Τάγμα δέχθηκε ξανά ιταλικές επιθέσεις. Ο ποιητής Νικηφόρος Βρεττάκος, που πολέμησε στα αλβανικά βουνά το 1940 μας γράφει στο ποίημά του: Ένας στρατιώτης μουρμουρίζει στο Αλβανικό Μέτωπο, τα εξής: Τριγυρίζουμε πάνω στο χιόνι με τις χλαίνες κοκκαλιασμένες. / Ποτέ δεν βγήκε ο ήλιος σωστός απ' τα υψώματα του Μοράβα. / Ποτέ δεν έδυσε ο ήλιος αλάβωτος απ' τ' αρπάγια της Τρεμπετσίνας. / Τρεκλίζω στον άνεμο χωρίς άλλο ρούχο, / διπλωμένος με το ντουφέκι μου, / παγωμένος και ασταθής / … Η νύχτα μας βελονιάζει τα κόκκαλα μέσα στα αμπριά / … Αν τυχόν δεν γυρίσω, ας είσθε καλά / και σκεφτείτε για λίγο, πόσο πολύ μου στοίχισε: / Ο ΗΛΙΟΣ ΣΑΣ ΘΑ ΕΙΝΑΙ ΑΚΡΙΒΑ ΠΛΗΡΩΜΕΝΟΣ.

Όλες τις εμπειρίες του, από τον πόλεμο, ο Νικ. Βρεττάκος, τις δημοσίευσε αργότερα στην διάρκεια της κατοχής, στο βιβλίο του με τον τίτλο: ΤΟ ΑΓΡΙΜΙ. Πρόκειται για ημερολογιακές σημειώσεις. Αυτοψυχογραφία και χρονικό ταυτοχρόνως.

ΙΙΙ. Η ιταλική εαρινή επίθεση και η αποτυχία της Ιταλίας
Κατά το διάστημα, από 9 έως 25 Μαρτίου 1941, στον κεντρικό τομέα σημειώθηκε η περίφημη εαρινή επίθεση με τον τίτλο εκ μέρους των Ιταλών: Primavera a noi: Η Άνοιξη είναι δική μας.

Αυτό διακήρυσσε με καμάρι στο κόσμο ο Μουσολίνι, ο οποίος ήρθε στο Μέτωπο, περιστοιχιζόμενος και πλαισιούμενος από στρατιωτικές προσωπικότητες, από την ανώτατη, επιτελική ηγεσία. Παρακολουθούσε μάλιστα όπως ο Ξέρξης το 480 π.Χ. από το όρος Αιγάλεω την ναυμαχία της Σαλαμίνας, έτσι κι αυτός από παρατηρητήριο την μεγάλη αυτή εαρινή επίθεση. Στον κεντρικό τομέα έφτασαν Μεραρχίες με βαρύτατο οπλισμό, βαρύ πυροβολικό και άλλα όπλα. Νωρίτερα ο ίδιος ο Μουσολίνι επισκέφθηκε και επιθεώρησε όλες τις στρατιωτικές μονάδες και μίλησε για σίγουρη συντριβή των ελληνικών δυνάμεων. Η επιχείρηση "Πριμαβέρα" ήταν η αντεπίθεση των ιταλικών δυνάμεων, προκειμένου να ανακτήσουν τις θέσεις, από τις οποίες οι Ιταλοί είχαν υποχωρήσει και επομένως ήθελαν να ανατρέψουν την μέχρι τότε σε βάρος τους έκβαση του πολέμου. Έλαβε χώρα υπό την προσωπική εποπτεία του Μουσολίνι. Έληξε με πλήρη αποτυχία των Ιταλών, διατηρώντας, οι ελληνικές δυνάμεις, ακέραιες τις θέσεις τους. Αυτή ήταν και η τελευταία απόπειρα των Ιταλών μέχρι την γερμανική εισβολή στην Ελλάδα, από τα βόρεια σύνορα, στις 6 Απριλίου του 1941, που έγινε εξαιτίας της μεγάλης αποτυχίας των ιταλικών δυνάμεων να αντιμετωπίσουν στους γενναίους Έλληνες στρατιώτες. Στην περίλαμπρη αυτή νίκη και στην απόκρουση των μεγάλων επιθέσεων, έλαβε ενεργό μέρος και συνέβαλε τα μέγιστα και το 29ο ΣΥΝΤΑΓΜΑ ΚΟΜΟΤΗΝΗΣ. "Προξένησε στον εχθρό πανωλεθρία και υποχρέωσε τον φουσκωμένο βάτραχο των 8.000.000 λογχών, δικτάτορα Μουσολίνι, να επιστρέψει στην Ρώμη ντροπιασμένος και απογοητευμένος", λέγει ο Κακαϊδής. Αξιοσημείωτη επίσης, ήταν και η δράση του λοχαγού τότε, Απόστολου Χαντράκη, ο οποίος ήταν Διοικητής του 2ου Λόχου του 3ου Τάγματος του 29ου Συντάγματος. Μαζί με τους άνδρες του, στις αρχές του Μαρτίου 1941, για την κατάληψη του υψώματος του 1437, στα στενά της Κλεισούρας, με κατάλληλο ελιγμό συνέλαβε εκατοντάδες Ιταλών αιχμαλώτων. Πολύτιμη ακόμη ήταν και η συμβολή του στην απόκρουση της μεγάλης ιταλικής επίθεσης στον Κεντρικό Τομέα του Μετώπου.

Από τις 6 Απριλίου 1941 και για τις επόμενες μέρες, μέχρι τις 6 Μαΐου 1941, αναφέρει ο έφεδρος Ανθυπολοχαγός Βάρσος, πρέπει να υπογραμμισθεί πως οι επιθέσεις εκ μέρους των Ιταλών σημειώνονταν ταυτόχρονα με την επίθεση στην γραμμή των οχυρών στην Βόρεια Ελλάδα. Στις 14 Απριλίου 1941 το 3ο Τάγμα έχασε 5 άνδρες, που ήταν και η τελευταία απώλεια για την δύναμή του στο πεδίο της μάχης. Η απόφαση της ηγεσίας για σύμπτυξη και οι πληροφορίες για προέλαση των γερμανικών δυνάμεων στην Μακεδονία, προκάλεσαν πικρία στους φιλότιμους στρατιώτες. Στις 25 Απριλίου 1941, ο αγώνας έλαβε και τυπικά τέλος. Μετά την λήξη της αποστολής του Συντάγματος και τον τερματισμό των πολεμικών επιχειρήσεων, οι άνδρες κατέθεσαν τα όπλα, με ήσυχη την συνείδησή τους ότι εκτέλεσαν στο ακέραιο το καθήκον τους προς την πατρίδα. Τις επόμενες μέρες, άλλοτε οργανωμένα και άλλοτε όχι, ξεκίνησε η επιστροφή των μαχητών στην ιδιαίτερη πατρίδα τους. Αυτούς τους 5 μήνες οι αξιωματικοί και οι οπλίτες του 3ου Τάγματος του 29ου Συντάγματος Πεζικού Κομοτηνής επέδειξαν γενναιότητα, πειθαρχία και φιλότιμο. Ο έφεδρος ανθυπολοχαγός Ιωάννης Βάρσος, έλαβε φύλλο πορείας για την Αθήνα στις 6 Μαΐου του 1941. Για την προσφορά του στην πατρίδα τιμήθηκε με τον Πολεμικό Σταυρό Τάγματος Γεωργίου του 1ου μετά ξιφών το 1948. Μετά τον πόλεμο εργάσθηκε στην Τράπεζα της Ελλάδος και έφτασε στον βαθμό του Επιθεωρητή. Πέθανε το 1982 σε ηλικία 69 ετών, σύμφωνα με τα gak.rod.sch.gr.

To 2003 ο Δήμος Κομοτηνής ονοματοθέτησε παμψηφεί οδόν προς τιμήν του 29ου Συντάγματος και όλων αυτών, που πολέμησαν μ' αυτό. Βρίσκεται στην περιοχή της Kosmpolis, σε μια από τις διανοίξεις των νέων δρόμων. Στον οδοδείκτη αναγράφονται τα εξής: ΟΔΟΣ 29ου ΣΥΝΤΑΓΜΑΤΟΣ ΠΕΖΙΚΟΥ - Στρατιωτικός Σχηματισμός της Κομοτηνής. Πολέμησε στο Αλβανικό Μέτωπο. Αξίζει βέβαια να θυμηθούμε πως και ο δρόμος που περνάει μπροστά από το Νομαρχιακό Μέγαρο και φθάνει μέχρι το στρατόπεδο των Στρατώνων ονομάζεται: ΛΕΩΦΟΡΟΣ ΗΡΩΩΝ 1940-41, προς τιμήν ολων των αγωνιστών, των ετών 1940-1941.

β. Το Παλιό Ηρώο της Κομοτηνής

Βρίσκεται στο μικρό άλσος, απέναντι από το Αρχαιολογικό Μουσείο της πόλης. Είναι έργο του Κομοτηναίου ταλαντούχου γλύπτη, Πέτρου Μοσχίδη, που το κατασκεύασε το 1930. Πρόκειται για μια σύνθεση φτιαγμένη από ατόφιο μάρμαρο. Αρχικά αποτελούνταν μόνον από μια κατακόρυφη μαρμάρινη στήλη, όπου αναγράφονται από πάνω προς τα κάτω τα εξής: "ΚΕΙΣΕ ΠΡΟΣΦΟΡΑ / ΑΓΑΚΛΥΤΟΝ / ΚΟΜΟΤΗΝΗ ΕΘΗΚΕΝ ΟΝΟΜΑ / ΚΑΙ ΓΑΡ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΗΣ / ΕΠΕΣΑΝ" δηλαδή ΣΑΝ ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΣΕ ΟΣΟΥΣ ΕΠΕΣΑΝ ΕΚΕΙ / Η ΚΟΜΟΤΗΝΗ ΧΑΡΙΣΕ ΕΝΔΟΞΟ ΟΝΟΜΑ / ΔΙΟΤΙ ΣΚΟΤΩΘΗΚΑΝ ΓΙΑ ΤΗΝ ΠΑΤΡΙΔΑ.

Στο κάτω αριστερό μέρος της στήλης, υπάρχει η ελληνόγραφη χρονολογία: αωκα δηλαδή 1821, ενώ στο κάτω δεξιό μέρος της αναθηματικής στήλης, υπάρχει η χρονολογία: απιβ, δηλαδή 1912. Μετά το τέλος του 2ου Παγκοσμίου Πολέμου, προστέθηκαν, δύο μεγάλες μαρμάρινες πλάκες, αριστερά και δεξιά της κάθετης στήλης. Σ' αυτές τις πλάκες χαράχθηκαν τα 63 ονόματα, αυτών που σκοτώθηκαν στον ελληνο-ιταλικό πόλεμο του 1940-41. Στην αριστερή πλάκα, αναγράφεται: ΕΠΕΣΑΝ ΗΡΩΙΚΩΣ ΜΑΧΟΜΕΝΟΙ ΥΠΕΡ ΠΑΤΡΙΔΟΣ / 1940-41 και από κάτω γράφει τα 32 ονόματα των πεσόντων. Στην δεξιά μαρμάρινη πλάκα διαβάζουμε: Η ΠΑΤΡΙΣ ΕΥΓΝΩΜΟΝΟΥΣΑ ΕΙΣ ΤΑ ΤΕΚΝΑ ΤΗΣ και από κάτω αναφέρονται τα 31 ονόματα, όσων έπεσαν υπέρ πατρίδος. Πρόκειται για ένα σημαντικό έργο τέχνης, που όλοι οι Κομοτηναίοι θυμούνται με συγκίνηση. Το 1970 κατασκευάσθηκε στο κέντρο της πόλης το νέο ηρώο, οπότε το παλιό δεν χρησιμοποιείται πια. Όμως όλη η σύγχρονη ιστορία της πόλης μας μνημονεύεται σ' αυτό το σπουδαίο ανάγλυφο ηρώο με τις 4 χρονολογίες - ορόσημα και τα 63 ονόματα των πεσόντων. ΑΣ ΤΟ ΔΙΑΤΗΡΟΥΜΕ ΚΑΘΑΡΟ!

γ. Η μάχη στο Οχυρό της Νυμφαίας (από 6 έως 8 Απριλίου 1941)

Στα βόρεια της Κομοτηνής κοντά στην ελληνοβουλγαρική Μεθόριο, σε ύψος 520 μέτρων και σε απόσταση 16 χιλιομέτρων από το κέντρο της Κομοτηνής, βρίσκεται το Οχυρό της Νυμφαίας. Στην περιοχή αυτή από τις 6 έως τις 8 Απριλίου 1941, μεταξύ των ανδρών του Γερμανικού Στρατού και των κατά πολύ λιγότερων ελληνικών δυνάμεων, διεξήχθη άνιση μάχη. Επικεφαλής των Ελλήνων ήταν ο ταγματάρχης Αναγνωστός Αλέξανδρος. Για την κατάληψη της ελληνικής Θράκης, σύμφωνα με την ertnews.gr, οι Γερμανοί ήσαν εξοπλισμένοι και εφοδιασμένοι με τα πιο τέλεια για την εποχή τους όπλα, αλλά και υποστηριζόμενες από τους Βουλγάρους με αεροπλάνα. Στην Νυμφαία αντιμέτωποι με τις δυνάμεις του εχθρού, ήσαν μόνον δύο λόχοι προκαλύψεως και η Φρουρά του Οχυρού: 14 αξιωματικοί και 364 οπλίτες. Η επίθεση εκ μέρους των Γερμανών ξεκίνησε στις 5 η ώρα τα ξημερώματα του 1941 στα υψώματα: ΔΡΑΓΑΤΗΣ και ΦΡΟΥΡΟΣ. Οι Έλληνες πολέμησαν με αυταπάρνηση και γενναιότητα, υπερασπιζόμενοι τα πάτρια εδάφη. Στις 9 η ώρα περίπου, το βράδυ της 6ης Απριλίου, οι Γερμανοί επετέθηκαν και κατέλαβαν τα υψώματα ΔΡΑΓΑΤΗΣ και ΦΡΟΥΡΟΣ, με συνεχές σφυροκόπημα από όλμους και πυροβόλα όπλα.

-Στο μεταξύ τα μηχανοκίνητα οχήματα των Γερμανών κατευθύνθηκαν προς το Οχυρό. Οι Έλληνες, με εντολή, του Διοικητή τους Αναγνωστού, ανατίναξαν τους ορεινούς δρόμους τους Παπικίου Όρους και του Μύτικα, για να μην χρησιμοποιηθούν από τα πεζοπόρα τμήματα του Γερμανικού Στρατού. Στις 7 η ώρα το απόγευμα της 7ης Απριλίου 1941, οι Γερμανοί βρέθηκαν πολύ κοντά στο Οχυρό και το έβαλλαν με κάθε είδους και τύπου όπλα. Το σύστημα εξαερισμού το κατέστρεψαν.

-Φως δεν υπήρχε στο Οχυρό. Μηχανοκίνητα τμήματα του Γερμανικού Στρατού μπόρεσαν να φτάσουν πάνω από το Οχυρό και με εκρηκτικές ύλες και φλογοβόλα συστήματα, άρχισαν την συστηματική καταστροφή του Οχυρού. Μερικοί Γερμανοί εισέδυσαν μέσα στις υπόγειες στοές. Οι ηρωικοί Έλληνες μαχητές συνέχισαν τον αγώνα μέσα στις στοές. Δυστυχώς, ήταν ένας αγώνας χωρίς ελπίδα, διότι δεν περίμεναν βοήθεια από πουθενά. Ήταν ένας αγώνας μόνον για την τιμή της πατρίδας. Στις 23.30 της 7ης Απριλίου 1941, ο Διοικητής του Οχυρού, ταγματάρχης Αναγνωστός, θεώρησε ότι η αποστολή του είχε εκπληρωθεί και αποφάσισε την παράδοση του Οχυρού. Τα μεσάνυχτα της 7ης προς 8η Απριλίου 1941 το Οχυρό παραδόθηκε. Οι απώλειες των Ελλήνων ήσαν: 7 νεκροί και 23 τραυματίες, ενώ των Γερμανών: 200 νεκροί και 1500 τραυματίες.

-Το πρωινό της 8ης Απριλίου, η ελληνική σημαία κυμάτιζε ακόμη, οπότε την κατέβασαν. Ο Γερμανός στρατηγός έσφιγγε το χέρι του Έλληνα Διοικητή του Οχυρού και του έλεγε: Το Γερμανικό Έθνος δι' εμού συγχαίρει τους ήρωες υπερασπιστές του Οχυρού, οι οποίοι επεσκίασαν την δόξα του Λεωνίδα και του Θεμιστοκλή. Σας παρακαλώ πολύ αυτά να τα διαβιβάσετε σε όλους τους αξιωματικούς και τους οπλίτες του Οχυρού. Χθες το βράδυ, το ραδιόφωνο του Βερολίνου και του Λονδίνου, έψαλλαν ύμνους για σας. Τότε ο Διοικητής του Οχυρού απάντησε περήφανα: ΤΙΠΟΤΕ ΔΕΝ ΚΑΝΑΜΕ ΣΤΡΑΤΗΓΕ, ΠΑΡΑ ΜΟΝΟΝ ΤΟ ΚΑΘΗΚΟΝ.

-Στην μάχη του Οχυρού έπεσαν ευκλεώς αγωνισθέντες υπέρ πίστεως και πατρίδος οι 7 Έλληνες μαχητές κατά των Γερμανών εισβολέων. Από αυτούς που επέζησαν, δύο συνέχισαν τον αγώνα και αλλού. Πρόκειται για τον ήρωα Κωνσταντίνο Παρμάκη, από την Πάνδροσο, που πήρε μέρος στην μάχη του Οχυρού. Στην συνέχεια έφυγε για την Μέση Ανατολή. Πολέμησε στο Ελ Αλαμέιν. Το 1942 κατατάχθηκε στον Ιερό Λόχο, με τον οποίο το 1944 πήρε μέρος στην Απελευθέρωση των 12νήσων και των Νησιών του Αιγαίου. Το 1948 απολύθηκε από τον στρατό και επέστρεψε στο χωριό του. Άλλος επίσης ήρωας ήταν ο παπά Θεοδόσης Θυμικιώτης, που έλαβε μέρος στην μάχη του Οχυρού της Νυμφαίας και στην συνέχεια έφυγε για την Μέση Ανατολή, όπου κατατάχθηκε και πάλι στον ελληνικό στρατό. Για τον ηρωισμό και την αυτοθυσία που επέδειξε σαν στρατιώτης τιμήθηκε: Ι. Με Μετάλλιο εξαιρέτων Πράξεων, ΙΙ. Με Χάλκινο Σταυρό από το Πατριαρχείο Αλεξανδρείας, ΙΙΙ. Με το Μετάλλιο Εθνικής Αντίστασης 1940-1945, IV. Προήχθη σε Επιλοχία επ' ανδραγαθία και V. Με Πολεμικό Σταυρό Τάξεως. Το 1946 απολύθηκε και επέστρεψε στην Πάνδροσο στο χωριό του.

Η ΕΠΙΣΤΡΟΦΗ
ΤΩΝ ΗΡΩΩΝ ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΛΒΑΝΙΑ ΚΑΙ Η ΓΕΡΜΑΝΙΚΗ ΕΙΣΒΟΛΗ
ΤΟΥ 1941, ΜΕΣΑ ΑΠΟ ΤΗΝ
ΤΕΧΝΗ ΚΑΙ ΤΗΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ

-Την εικόνα της επιστροφής των ηρώων από την Αλβανία, μας παρουσιάζει σε σκίτσο του, ο Φωκίωνας Δημητριάδης ή Φώκος, όπως τον αποκαλούσαν, όσοι τον γνώριζαν. Ήταν Κωνσταντινοπολίτης σκιτσογράφος και γελοιογράφος, του οποίου τα σκίτσα δημοσιεύθηκαν εκτός από τις εφημερίδες της Πόλης και της Ελλάδος και σε πολλές εφημερίδες του εξωτερικού. Εικονογράφησε και αρκετά βιβλία, όπως το βιβλίο του Δημήτρη Ψαθά με τον τίτλο: Αντίσταση. Τιμήθηκε μάλιστα το 1961 με το 1ο βραβείο του Παγκόσμιου Διαγωνισμού Πολιτικής Γελοιογραφίας στο Λος Άντζελες και το 1969 με το Αριστείο Γραμμάτων και Τεχνών της Ακαδημίας Αθηνών.

-Επίσης και ο διεθνούς φήμης και ακτινοβολίας, ποιητής της Ρωμιοσύνης Γιάννης Ρίτσος, στο παρακάτω ποίημά του, μας περιγράφει την επιστροφή των γενναίων Ελλήνων με τους στίχους του: Κατηφόρισαν με σκισμένα χιτώνια, με παλιά ντουφέκια, / δίχως ψωμί στο γυλιό, δίχως σφαίρες. / Μονάχα με μικρά οργισμένα ποτάμια κλείναν τα περάσματα πίσω τους. / Είχαν βαδίσει μήνες και μήνες, πάνω σε άγνωστες πέτρες, / πάνω στο χιόνι, μαζί με τις ελιές και τα αμπέλια τους. / Άλλος άφησε εκεί πάνω ένα πόδι, ένα χέρι, / άλλος άφησε ένα μεγάλο κομμάτι από την ψυχή του. / Καθένας και έναν ή πιότερους νεκρούς.

-Τον Απρίλιο του 1941, οι Γερμανοί μπήκαν στην Ελλάδα. Να πώς μας περιγράφει το γεγονός ο Κωνσταντινουπολίτης Λογοτέχνης και μέλος της Ακαδημίας Αθηνών, Ηλίας Βενέζης, στο βιβλίο του: ΕΞΟΔΟΣ: "Το Μέτωπο έχει σπάσει. Οι Γερμανοί κατεβαίνουν λεφούσια - λεφούσια σιδερικό και αίμα. Βομβαρδίζουν τις πόλεις, σκοτώνουν, καίνε".

-Τον τραγικό Απρίλη του 1941, την γερμανική εισβολή και την εθνική θλίψη, μνημονεύει και ο αξιόλογος λογοτέχνης Άγγελος Τερζάκης, σε τρεις συλλογές διηγημάτων και σε δύο νουβέλες.