Το παιδί ως ιδιαίτερη, εξελισσόμενη προσωπικότητα

Χρειάζεται να κατακτήσουμε ξανά την ικανότητα να συζητάμε και να επηρεάζουμε τα παιδιά μας, μια ικανότητα που χάθηκε διαχρονικά στο διάβα της καθημερινότητας

Υπάρχουν μακροχρόνιες μελέτες που δείχνουν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο χρόνος μπροστά στις οθόνες, όχι μόνο επηρεάζουν την κοινωνικοποίηση του παιδιού, αλλά και αποσταθεροποιούν και τον ψυχικό τους κόσμο και συνεπώς την υγεία τους

Η αντιμετώπιση των παιδιών και της νεολαίας είναι από τα βασικότερα προβλήματα της εποχής μας. Η διαμάχη ανάμεσα στις γενιές παίρνει φοβερές και δυσοίωνες διαστάσεις.

Εμείς, σαν γονείς και δάσκαλοι, πρέπει να συγκεντρωθούμε στην προσπάθεια να καταστήσουμε τους εαυτούς μας ικανούς για μια αποτελεσματική συνεργασία, με τους νέους, που συχνά μάλιστα αξιώνουν ίση συμμετοχή στην κοινωνία μας, συχνά μάλιστα με τρόπους που νομίζουμε ότι απειλούν το ίδιο το κοινωνικό υπόβαθρο.

Η προσπάθεια αυτή απαιτεί μια βαθιά ανανέωση των μεθόδων μας και ανακαθορισμό των ορίων μας. Χρειάζεται να κατακτήσουμε ξανά την ικανότητα να συζητάμε και να επηρεάζουμε τα παιδιά μας, μια ικανότητα που χάθηκε διαχρονικά στο διάβα της καθημερινότητας. Το παιδί δεν είναι «homunculus», δηλαδή ένας μεγάλος σε μικρογραφία άνθρωπος, αλλά ένα μοναδικό άτομο με ιδιαίτερες εν δυνάμει ικανότητες, αλλά και ειδικές ανάγκες, που διαφέρει από έναν ενήλικα, όχι μόνο ποσοτικά, αλλά κυρίως ποιοτικά.

Το παιδί είναι μια εξελίξιμη και εύπλαστη δυναμικότητα, είναι μια ιδιαίτερα αναπτυσσόμενη και εύπλαστη προσωπικότητα, που φέρει μαζί της, ένα πλήθος κληρονομικών καταβολών και προδιαθέσεων, από τις οποίες το περιβάλλον και ιδιαίτερα το οικογενειακό, έχει τη δυνατότητα άλλες μεν, τις θετικές, να αναπτύξει και άλλες, τις αρνητικές, να αναστείλει, όσο είναι δυνατόν και για όσο χρονικό διάστημα το παιδί βρίσκεται κάτω από την άμεση επίβλεψή του, κυρίως δε στη νηπιακή, την παιδική, αλλά και την εφηβική ηλικία, η οποία παρουσιάζει και τις μεγαλύτερες δυσκολίες, ως προς την αντιμετώπισή της, για την οικογένεια, αλλά και το σχολείο γενικότερα.

Η ανθρώπινη εξελικτική πορεία, για να την περιγράψουμε λίγο πιο αναλυτικά, διέρχεται μέσα από τρεις φάσεις ή περιόδους, την ανάπτυξη, την ωριμότητα και την ενέλιξη, που κλείνει και τον κύκλο ζωής του ατόμου.

Η ανάπτυξη, που μας ενδιαφέρει κυρίως, αρχίζει από τη σύλληψη ακόμα του ανθρώπου και εκτείνεται ως την πλήρη διαμόρφωση και ενεργοποίηση όλων των ψυχοσωματικών ιδιοτήτων του, με βάση τόσο την κληρονομικότητα, αλλά και τις επιδράσεις του περιβάλλοντος, κυρίως του οικογενειακού και του σχολικού, θα έλεγε κανείς και φτάνει χοντρικά μέχρι το εικοστό έτος της ηλικίας του ατόμου, περιλαμβάνει δηλαδή, όπως αναφέραμε και παραπάνω, τη νηπιακή, την παιδική, αλλά και την εφηβική ηλικία.

Η ωριμότητα στη συνέχεια, είναι η περίοδος στην οποία ο ψυχοσωματικός οργανισμός του ανθρώπου παρουσιάζει στη δομή και τη λειτουργικότητά του μια πληρότητα και μια ισορροπία και διαρκεί γενικά ως το 50 έτος της ηλικίας, περίοδο στην οποία παρατηρείται μια πλήρης εκδήλωση και ενεργοποίηση όλων των προσωπικών ιδιοτήτων και ικανοτήτων του, τόσο στο βιολογικό όσο και στο ψυχοπνευματικό μέρος της προσωπικότητάς του, εμφανιζόμενο ως ώριμο και ισορροπημένο άτομο.

Και η τρίτη περίοδος, είναι η λεγόμενη ενέλιξη ή κάμψη. Είναι η περίοδος κατά την οποία οι διάφορες βιολογικές και ψυχοπνευματικές λειτουργίες του ατόμου παρουσιάζουν σταδιακή κάμψη και συνεχή ελάττωση των αντοχών με το πέρασμα του χρόνου, διαρκεί δε μετά το πεντηκοστό έτος της ηλικίας χοντρικά και μέχρι το τέλος της ζωής του.

Ο ρόλος της οικογένειας και του σχολείου, όπως σημειώσαμε και πιο πάνω, στα πρώτα χρόνια του παιδιού, δηλαδή στη νηπιακή, παιδική αλλά και την εφηβική ηλικία είναι πολύ σημαντικός, όσον αφορά την παραπέρα εξέλιξη του ατόμου.

Το παιδί έχει δικαίωμα, στα πρώτα και σημαντικά χρόνια της ζωής του, να μεγαλώσει σ’ ένα στοργικό οικογενειακό περιβάλλον, όπου θα νιώθει ασφάλεια, αγάπη, σιγουριά, αλλά και απεριόριστη πραγματική φροντίδα.

Ιδιαίτερα ο θηλασμός και το μητρικό γάλα εξασφαλίζουν στο παιδί σωματική ευρωστία, ψυχική υγεία και τη σιγουριά της προστασίας από την παρουσία της μητέρας του. Η μάνα και ο πατέρας είναι δύο ρόλοι πολύ ευδιάκριτοι από το νήπιο και είναι οι δύο πρώτες εικόνες που αποτυπώνονται στη μνήμη του νηπίου. Όσο κι αν τον τελευταίο καιρό ως κοινωνία προχωρήσαμε βήματα και ανακαλύψαμε τους όρους γονέας Α’ και γονέας Β’, το παιδί την πρώτη λέξη που προφέρει, γύρω στα δύο χρόνια, είναι η λέξη «ΜΑΜΑ» και γνωρίζει ποιο πρόσωπο είναι αυτό.

Το 2ο έτος της ζωής του νηπίου αποτελεί ορόσημο στην ανάπτυξή του, γιατί την περίοδο αυτή πάνω κάτω, αποκτά την ψυχοκινητική ωριμότητα της όρθιας στάσης και του βαδίσματος, γεγονός που του γεμίζει, χαρά και αυτοπεποίθηση από τα κατορθώματα και την εξερεύνηση του οικογενειακού του περιβάλλοντος. Εδώ χρειάζεται η προσοχή των γονιών για αποφυγή κάθε ατυχήματος, που μπορεί ν’ αναστείλει όλη αυτή τη δραστηριότητα, έστω και προσωρινά. Την ίδια περίοδο αρχίζει επίσης και η πρώιμη εμφάνιση της γλώσσας και της πρώτης επικοινωνίας με το περιβάλλον. Κι αυτή η κατάκτηση του παιδιού το γεμίζει χαρά και ευτυχία. Ένα οικογενειακό περιβάλλον που θα ενισχύει καθημερινά τον εμπλουτισμό και τη χρήση της γλώσσας θα αποτελέσει για το παιδί, ένα πολύ καλό δώρο των γονιών στη μετέπειτα ανάπτυξή του.

Από μικρή επίσης ηλικία δίνουμε ρόλους στο παιδί, ανάλογα με τις δυνατότητές του. Και οι δάσκαλοι επίσης πρέπει να δίνουν ρόλους στους μαθητές τους και ιδιαίτερα στους αδύνατους, προκειμένου να τους ενισχύουν την αυτοπεποίθησή τους, ότι αξίζουν, ότι έχουν ικανότητες. Κάθε παιδί κρύβει μέσα του, ένα διαμαντάκι ικανοτήτων, που αν το ανακαλύψουμε, θα έχουμε βοηθήσει πολύ καλύτερα, τον κάθε μαθητή μας.

Η οικογενειακή γαλήνη επίσης εμπεδώνει και ισχυροποιεί το «Εγώ» και την Αυτοεκτίμηση του παιδιού, το ενθαρρύνει να αναλαμβάνει ρόλους, μέσα στην οικογένεια και αργότερα στο σχολείο. Η οικογενειακή ατμόσφαιρα ενισχύεται επίσης με τις σχέσεις αγάπης των γονιών, αλλά και των παιδιών μεταξύ τους, εάν υπάρχουν περισσότερα και σε διαφορετική ηλικία. Όλοι όμως στο σπίτι αναλαμβάνουν ρόλους, έχουν ίσα δικαιώματα, αλλά και υποχρεώσεις, είτε είναι γονείς, είτε είναι παιδιά. Υπάρχουν καθήκοντα και κανόνες συμπεριφοράς που ισχύουν για όλους.

Ένα τέτοιο περιβάλλον, μαθαίνει στο παιδί, από μικρό ακόμα, πώς να αυτοπειθαρχεί, πώς να αντιμετωπίζει δυσκολίες και πώς να αυτοπροστατεύεται σε καταστάσεις δύσκολες, έξω από το σπίτι. Όλα αυτά βέβαια δεν γίνονται αυτόματα, ούτε χωρίς κόπο των γονιών, χρειάζεται, επιμονή και διαχρονική προσπάθεια της οικογένειας, γνωρίζοντας όλοι μας, ότι τα παιδιά αντιγράφουν και υιοθετούν στη ζωή τους, στάσεις και συμπεριφορές των γονιών τους.

Τα παιδιά χαίρονται και νιώθουν την ασφάλεια της οικογένειας, όταν βλέπουν τους γονείς τους να συμβιώνουν αγαπημένοι. Αντίθετα οι διαμάχες και οι καυγάδες τους γίνονται εύκολα αντιληπτοί, ίσως με διαφορετικό τρόπο, ανάλογα με την ηλικία τους, αλλά πάντοτε δημιουργούν ανισορροπία, ανασφάλεια, αλλά και θυμό εναντίον των γονιών τους.

Μάλιστα το διαζύγιο, ως κατάληξη της οικογενειακής δυσαρμονίας, αποτελεί πάντοτε μια τραυματική κατάσταση και ένα πολύ οδυνηρό γεγονός με αρνητικές συνέπειες στον ψυχισμό των παιδιών και ειδικότερα των εφήβων.

Παιδί και διαζύγιο
Ένα διαζύγιο όσο «βελούδινο» κι αν είναι, δυστυχώς επηρεάζει σημαντικά την ψυχολογία και την προσωπικότητα των παιδιών. Σχετικές έρευνες δείχνουν, ότι τα παιδιά του διαζυγίου παρουσιάζουν μόνιμη κατάθλιψη, άγχος και προβλήματα συμπεριφοράς, πριν, αλλά και μετά το διαζύγιο.

Παρ’ όλα αυτά και στις πολύ δυσλειτουργικές οικογένειες, με ενδοοικογενειακή βία, ξυλοδαρμούς, καταγγελίες και άλλα, ένα διαζύγιο μπορεί να λειτουργεί και ως πράξη ανακούφισης, καθώς η έντονη εχθρότητα και η κακή επικοινωνία, μεταξύ των συζύγων, δημιουργεί ακόμα μεγαλύτερα προβλήματα παραμέλησης των παιδιών, που γίνονται, τελικά και το μήλο της έριδος, πέρα από τα υπόλοιπα.

Η ανωριμότητα των συζύγων, η έλλειψη επικοινωνίας και οι προσωπικοί εγωισμοί, οδηγούν με το παραμικρό τη σχέσης τους σε ρήξη και διαζύγιο, χωρίς να έχουν ενσυναίσθηση του σπουδαίου ρόλου τους ως γονείς, φορτώνονται άδικα τις αδυναμίες και τα κόμπλεξ τους στις πλάτες των μικρών παιδιών τους, ενώ ταυτόχρονα ισχυρίζονται και ότι τα αγαπούν.

Το παιδί στον παιδικό σταθμό
Στη σημερινή εποχή, που όλα αλλάζουν γρήγορα και η μητέρα είναι πλέον σκληρά εργαζόμενη, ο χρόνος της νηπιακής και παιδικής ηλικίας, όχι μόνο έχει κι αυτός διαφοροποιηθεί, απ' ότι στο παρελθόν, αλλά και συρρικνώνεται συνεχώς με την έννοια ότι το παιδί από πολύ μικρό και για αρκετό χρόνο την ημέρα, χάνει τη μητρική φροντίδα και ασφάλεια του σπιτιού. Το ανέμελο της παιδικής ηλικίας στο πάρκο ή σε μια παιδική χαρά με τη μαμά, αλλάζει άρδην, λόγω αναγκών και το παιδί από τον 3ο και 4ο χρόνο της ηλικίας, αναγκάζεται να βρεθεί σ' ένα άγνωστο χώρο, τον παιδικό σταθμό, με άλλα άγνωστα παιδιά και άλλους κανόνες, μακριά από το οικογενειακό του περιβάλλον.

Είναι φυσικό ότι όλη αυτή η βίαιη αλλαγή, του δημιουργεί πολύ αρνητικά συναισθήματα, όπως φόβο, άγχος, άρνηση αλλά και θυμό εναντίον των γονιών του, που μπορεί να είναι και έντονα στην αρχή, γι’ αυτό και θα απαιτηθεί κοινή προσπάθεια νηπιαγωγών και των γονιών, προκειμένου να ξεπεραστεί πιο ανώδυνα το πρόβλημα της προσαρμογής του παιδιού. Ένα φιλικό και ευχάριστο κλίμα και μια ζεστή αγκαλιά της νηπιαγωγού είναι ικανά να βοηθήσουν στη γρήγορη προσαρμογή του παιδιού, χωρίς παραπάνω προβλήματα.

Η φοίτηση στον παιδικό σταθμό ή το νηπιαγωγείο είναι μια φάση αρχικά δύσκολη για το παιδί που μπορεί όμως και με τη σωστή και ψύχραιμη, χωρίς συναισθηματισμούς στάση, των γονιών να ξεπεραστεί αρκετά ανώδυνα.

Ο παιδικός σταθμός, είναι ο πρώτος χώρος κοινωνικοποίησης του παιδιού, επαφής και συνύπαρξης με άλλα παιδιά, καθώς και το πρώτο βήμα ένταξης του παιδιού, σ’ ένα είδος παιχνιώδους σχολικής πραγματικότητας. Γι’ αυτό συνεπώς, μια ομαλή και πρώιμη προσαρμογή του παιδιού στους χώρους αυτούς, οδηγεί ευκολότερα και σε μια ομαλή παραπέρα σχολειοποίησή του.

Η παρότρυνση και η ενθάρρυνσή του για ενασχόληση με κάποια αθλητική δραστηριότητα την περίοδο αυτή μόνο θετικά αποτελέσματα μπορεί να έχει.

Παιδί και ηλεκτρονικά παιχνίδια
Η εποχή μας σήμερα χαρακτηρίζεται από ταχύτατες έως και ασύλληπτες τεχνολογικές ανακαλύψεις, ικανές στο άμεσο μέλλον να οδηγήσουν και σ’ ένα απύθμενο χάος, χωρίς επιστροφή. Αναγκαίο κακό θα έλεγε κάποιος. Τα σημερινά παιδιά με την υπερβολική χρήση όλων αυτών των ηλεκτρονικών παιχνιδιών και του τηλεφώνου, που τους προσφέρονται από τους ίδιους τους γονείς τους, χωρίς και οι ίδιοι να γνωρίζουν το μέγεθος της βλάβης που τους προκαλούν, ίσως αποδειχθούν και τα μεγαλύτερα θύματα αυτής της τεχνολογικής έκρηξης.

Υπάρχουν μακροχρόνιες μελέτες που δείχνουν ότι τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και ο χρόνος μπροστά στις οθόνες, όχι μόνο επηρεάζουν την κοινωνικοποίηση του παιδιού, αλλά και αποσταθεροποιούν και τον ψυχικό τους κόσμο και συνεπώς την υγεία τους. Οι εικόνες που παρακολουθούν τα παιδιά, σ’ αυτά, είναι τόσο σκληρές και τόσο βίαιες, ώστε σιγά - σιγά συνηθίζουν σε τέτοια ερεθίσματα, θεωρούν τη βία ως σύνηθες κοινωνικό φαινόμενο και επειδή δεν έχουν τη δυνατότητα επιλογής, δέχονται παθητικά όλα αυτά και τα οικειοποιούνται ως συμπεριφορές στην καθημερινότητά τους. Η βία που παρατηρείται μεταξύ των ανηλίκων είναι βέβαιο ότι έχει σχέση με τα παραπάνω.

Το να είσαι γονιός σήμερα σημαίνει, ότι μεταξύ των άλλων υποχρεώσεων σου έχεις αναλάβει και την καθοδήγηση του παιδιού προς την ψηφιακή ενηλικίωσή του. Αφήνοντας στην τύχη ή στον «αυτόματο πιλότο» την εξέλιξή του, μέσα στον αχανή ψηφιακό κόσμο, διακινδυνεύεις να γίνεις μάρτυρας μιας σειράς ανεπιθύμητων παρενεργειών που ξεκινούν από μια συναισθηματική υπερεξάρτηση μια υποβάθμιση της κριτικής του ικανότητας και την εκδήλωση ψυχικών παθήσεων. Ως ευάλωτοι χρήστες τα παιδιά, αποτελούν ιδανικό θύμα, όσων επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν τις ανθρώπινες αδυναμίες και τις αθώες παιδικές ψυχές, προκειμένου να δημιουργήσουν αφελείς πελάτες, για να αποκομίζουν οικονομικά οφέλη.

Η συμβουλή προς τους γονείς είναι απλή. Πριν ληφθούν μέτρα περιορισμού της ασυδοσίας από τους αρμόδιους, μην αφήνετε μόνα τα ανήλικα παιδιά σας μπροστά από μια οθόνη υπολογιστή, τάμπλετ ή κινητού τηλεφώνου. Γονείς, δάσκαλοι και πολιτεία σε μια κοινή προσπάθεια να διαφυλάξουν την προσωπικότητα και την υγεία των παιδιών, οφείλουν να συνεργαστούν για ένα σχολείο που να διαπαιδαγωγεί και να σφυρηλατεί προσωπικότητες του αύριο με κριτική ικανότητα, πιο κοντά στους μαθητές και τα προβλήματά τους.

Αυτό θα είναι το καλύτερο δώρο στη νεολαία σε μια εποχή, χωρίς όρια και χωρίς προσανατολισμό.