Τα λατομεία της Ροδόπης από τους προϊστορικούς έως τους μεσαιωνικούς χρόνους

Ο χώρος των δύο λατομείων των Πετρωτών Ροδόπης μαζί με το σπήλαιο ιερό της Μεγάλης Μητέρας Θεάς το μοναδικό ηλιακό παρατηρητήριο στην Ελλάδα

Γράφει ο Παράσχος Ανδρούτσος

Τα λατομεία από τους προϊστορικούς χρόνους μέχρι και σήμερα τα χρησιμοποιούσε ο άνθρωπος για να κατασκευάζει λίθινα εργαλεία, μικρές και μεγάλες μυλόπετρες, γούρνες, αγάλματα, κτίσματα, ναούς, δρόμους και πολλά άλλα. Σήμερα τα λατομεία που υπάρχουν τα χρησιμοποιούν για εξόρυξη μαρμάρου ή αφού επεξεργάζονται τα πετρώματα με τους σπαστήρες παράγουν το χαλίκι που στρώνουν τους δρόμους.

Στη Ροδόπη υπάρχουν πολλά αρχαία λατομεία, γνωστά εντοπισμένα αλλά και ορισμένα άγνωστα. Από τα γνωστά εντοπισμένα έχουμε τα εξής:

Στην Μαρώνεια, στον λόφο του Αγίου Αθανασίου, παράμετρος θέσης: Βορειοδυτικά της αρχαίας ακρόπολης, είδος λατομείου: Υπαίθριο. Είδος εξορυχθέντος υλικού: Σχιστόλιθος, ασβεστιτικός / ασβεστόλιθος, σκοτεινός φαιός. Χρήση εξορυχθέντος υλικού: Θεμέλια οικιών (π.χ. ανατολικά του ιερού), δυτικό τμήμα οχυρωματικού περιβάλλον.

Στην Μαρώνεια πάλι στη Μαρμαρίτσα, παράμετρος θέσης: 5 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του χωριού και 1,5 χιλιόμετρο ανατολικά της αρχαίας πόλης. Είδος λατομείου: Υπαίθριο, είδος εξορυχθέντος υλικού: Μάρμαρο λευκό, χονδρόκοκκο, φαιό έως λευκό, αδρόκοκκο, ανακρυσταλλωμένο. Χρήση εξορυχθέντος υλικού: Αρχιτεκτονικά μέλη, κίονες, αγάλματα στη Μεσημβρία - Ζώνη, κτίρια και μνημεία της Μαρώνειας από τον 7ο έως τον 4ο αιώνα π.Χ. Θέατρο ελληνιστικής και ρωμαϊκής εποχής, ρωμαϊκό πρόπυλο. Χρονολόγηση: Από τον 7ο αιώνα π.Χ. έως και τους Ρωμαϊκούς χρόνους. Παρατηρήσεις: Επτά θέσεις εξόρυξης.

Θέση Μαρώνεια, πλησίον χωριού Προσκυνητές, παράμετρος θέσης: περίπου 1 χιλιόμετρο δυτικά και 500 μέτρα βορειοδυτικά της αρχαίας πόλης. Είδος λατομείου: Υπαίθριο. Είδος εξορυχθέντος υλικού: ασβεστόλιθος, βιογενής. Χρήση εξορυχθέντος υλικού: Ειδώλια θεάτρου αρχαίας πόλης. Σ.Σ. (Υπ' όψιν ότι βόρεια των Προσκυνητών υπάρχουν περί τα επτά αρχαία λατομεία, ορισμένα είναι μικρά και βρίσκονται χαμένα μέσα στους θάμνους, από αυτά γινόταν εξόρυξη πωρόλιθου, γύρω τους υπάρχουν ακόμα τα θεμέλια σπιτιών όπου διέμενα οι τεχνίτες και οι εργάτες).

Στα Πετρωτά στη θέση Κορακόπετρα: Ευρήματα: Κεραμικά πρώιμης Γεωμετρικής Εποχής. Στη θέση Ρέμα Μακρύς Γιαλός. Παράμετροι θέσης: δυτικά των Πετρωτών, βόρεια και νότια κοίτης ρέματος, σε ύψος 110 μέτρα. Είδος λατομείου: Υπαίθριο και υπόγειο. Είδος εξορυχθέντος υλικού: Ηφαιστιακό πέτρωμα, ρυολιθικό πυροκλαστικό λατυποπαγές πέτρωμα. Χρήση εξορυχθέντος υλικού: Μυλόπετρες, πλίνθοι, προστομιαία φρεάτων, γούρνες. Ίχνη λατόμησης: Μη απολαξευθείσες μυλόπετρες και ίχνη από τη λάξευση τους χαραγμένοι κύκλοι. Αρχιτεκτονικό κατάλοιπο: Οδός καταβίβασης σε σύνδεση με την αρχαία Εγνατία, λαξευμένες βαθμίδες προς την υπόγεια αίθουσα. Ευρήματα: Διάσπαρτες μυλόπετρες. Χρονολόγηση παλαιοχριστιανική, βυζαντινή περίοδος και εντεύθεν. Λειτουργία σε νεότερους χρόνους, σύμφωνα με πληροφορίες κατοίκων της περιοχής μέχρι λίγο πριν τον Β' Παγκόσμιο Πόλεμο.

Στα Πετρωτά στη θέση «Ο βράχος», 20 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά της Κομοτηνής. Έξαρμα πυριτιωμένου δακιτοειδούς ανδεσίτη μήκους 300, πλάτος 70 και ύψους 25 μέτρα. Υπαίθριο λατομείο, είδος εξορυχθέντος υλικού: Πυριτόλιθος, μεγάλη ποικιλία χρωμάτων και μεγάλο φάσμα διαφορών στην υφή του. Χρήση εξορυχθέντος υλικού: Εργαλεία. Ευρήματα: πυρήνες λεπίδων πίεσης / έμμεσης κρούσης, εργαλεία νοελιθικής εποχής (πυρίνες), ακατέργαστες φολίδες, λεπίδες φυλλόσχημες, αμφίπλευρα κατεργασμένες αιχμές) πυρίνες και εργαλεία μέσης παλαιολιθικής εποχής. Χρονολόγηση: Παλαιολιθική - νεολιθική εποχή (σύμφωνα με τους τύπους των εργαλείων).

Στη Νέα Πέτρα στη θέση Μπελαντί Ντερεσί: 2,5 χιλιόμετρα νοτιοανατολικά του χωριού, κοντά στην κοίτη του χειμάρρου, υπαίθριο λατομείο. Είδος εξορυχθέντος υλικού: Κιτρινωπός "πωρόλιθος". Ίχνη λατόμησης: Ημικυλινδρικά λαξεύματα, τμήμα μη αποσπασμένου κίονα: Παρατηρήσεις: 600 μέτρα στα νοτιοδυτικά η προϊστορική ακρόπολη του Ασάρ Τεπέ.

Στον Πολύανθο στη θέση Κεντίκ – Καγιά. 18 χιλιόμετρα δυτικά της Κομοτηνής, βόρεια του βυζαντινού κάστρου. Υπαίθριο λατομείο. Ίχνη λατόμησης: Λαξεύματα και λατύπη. Αρχιτεκτονικά κατάλοιπα: Μεταξύ των χωριών Πολύανθου και Ληνού στο νότιο σημείο χαράδρας (του ποταμού Κλησέ - ντερέ), βυζαντινό κάστρο δυτικά και βυζαντινή εκκλησία στα ανατολικά με νεκροταφείο πλησίον της και οχύρωση ελληνιστικών χρόνων πάνω από το λατομείο. Χρονολόγηση: Οχύρωση και νεκροταφείο κυρίως ελληνιστικών χρόνων, με κεραμική από την κλασική έως και την ρωμαϊκή εποχή.

Στον νομό Ροδόπης σήμερα λειτουργούν πέντε λατομεία: Στην περιοχή της Φωλιάς η εταιρεία «Αλέξανδρος» των αδελφών Πιατίδη, που παράγει αδρανή  υλικά. Στον Πολύανθο δίπλα στον Κομψάτο ποταμό η εταιρία του Μήλιογλου Χρήστου με άμμο και αδρανή υλικά. Στο Σκάλωμα Αρριανών η εταιρεία «Αυγή» με εξόρυξη ζεόλιθου. Στους Προσκυνητές η εταιρία του Χατζηχρήστου από την Καβάλα που κάνει εξόρυξη πωρόλιθου, το πέτρωμα αυτό κίτρινο και κιτρινοκαφέ χρώματος το χρησιμοποίησαν πριν λίγα χρόνια για την αναπαλαίωση του αρχαίου θεάτρου της Μαρώνειας. Στη Δύμη υπάρχει και το λατομείο του Παναγιωτίδη Ιωάννη.

Από όλα τα αρχαία λατομεία που προαναφέραμε θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν και να προβληθούν τουριστικά τα δύο αρχαία λατομεία των Πετρωτών, ας δούμε όμως γιατί. Η περιοχή των Πετρωτών Σαπών είναι γνωστή για την έντονη δραστηριότητα των λατομείων εκμετάλλευσης μυλόπετρας, που ξεκινάει από την αρχαιότητα και φθάνει ως τις μέρες μας.

Από τα Νεολιθικά χρόνια ακόμα, ο βράχος της Ακρόπολης είχε ιδιαίτερη σημασία καθώς πάνω και γύρω από αυτόν στα δύο ορυχεία γινόταν εξορύξεις για την κατασκευή πέτρινων εργαλείων.

Η ανάγκη επεξεργασίας των γεωργικών προϊόντων (δημητριακά, ελιές) ιδιωτικά ή επαγγελματικά οδήγησαν τους ανθρώπους από τα αρχαία χρόνια στην επινόηση κατάλληλων λίθινων εργαλείων. Έτσι λοιπόν στο σημείο αυτό των Πετρωτών βρήκαν αυτό που επιζητούσαν και ήταν τα πυροκλαστικά πετρώματα των δύο αυτών αντικριστών υψωμάτων βόρεια και νότια του ρέματος.

Η χάραξη και λάξευση των μυλόπετρων γινόταν μέσα στο λατομείο, γεγονός το οποίο μαρτυρούν οι λαξευμένες μυλόπετρες που δεν πρόλαβαν να αποκόψουν οι τεχνίτες. Ο τρόπος μεταφοράς των μυλόπετρων στον χώρο απόθεσης - φόρτωσης γινόταν μέσα από ειδικά κατασκευασμένο αυλάκι - οδηγό (ίχνη του φαίνονται καθαρά) που ξεκινούσε από το δάπεδο του λατομείου και κατέληγε δίπλα στην κοίτη του ρέματος. Αφού σήκωναν όρθια την μυλόπετρα, περνούσαν μέσα από την οπή έναν άξονα, τις άκρες του οποίου έδεναν με σχοινιά και αφού την οδηγούσαν στο στόμιο του καναλιού την άφηναν σιγά - σιγά να κυλήσει μέχρι το ρέμα. Από εκεί γινόταν η φόρτωση σε κάρα και η μεταφορά τους προς την αγορά μέσω Εγνατίας Οδού όπου ίχνη της φαίνονται περίπου 500 μέτρα βορειοδυτικά των  λαξευτικών κέντρων. Επίσης με τα κάρα τις μετέφεραν μέχρι την παραλία των Πετρωτών απ' όπου τις φόρτωναν σε μεγάλες βάρκες και καράβια και τις μετέφεραν στην νησιωτική Ελλάδα ή όπου αλλού υπήρχε η ζήτησή τους.

Αυτό που προκαλεί δέος και θαυμασμό στον επισκέπτη, είναι οι δύο υπόγειες αίθουσες εκμετάλλευσης - λάξευσης και τα λαξευμένα σκαλοπάτια που οδηγούν σ' αυτές. Εδώ λαξευόντουσαν δύο ειδών μυλόπετρες: Οι μικρών διαστάσεων που μπορούσαν να περιστραφούν με το χέρι τα γνωστά «χερομήλια» και οι ογκωδέστερες μυλόπετρες που η περιστροφή τους γινόταν κυρίως από ζώα ή ακόμα και με νερό (νερόμυλοι).

Στο σημείο αυτό πιθανόν έχουν λαξευτή και κατασκευαστεί αρκετές χιλιάδες μικρές και μεγάλες μυλόπετρες. Υπάρχουν πληροφορίες μάλιστα ότι στο βυθό της θάλασσας εκεί μπροστά και γύρω εντοπίστηκαν μυλόπετρες.

Προτάσεις

Ο χώρος των δύο λατομείων των Πετρωτών Ροδόπης μαζί με το σπήλαιο ιερό της Μεγάλης Μητέρας Θεάς το μοναδικό ηλιακό παρατηρητήριο στην Ελλάδα. Το πρόσφατα ανευρεθέν σκαμμένο αιδοιόσχημο σπήλαιο, και όλο αυτό το απέραντο προϊστορικό θρακικό ιερό 3.000 στρεμμάτων περίπου μαζί με την σπάνια μαύρη πεύκη θα μπορούσαν να αναδειχθούν ως γεωπάρκο - γεώτοπο και αρχαίο λατρευτικό κέντρο.

Παλιά ο Δήμος Μαρώνειας - Σαπών σηματοδότησε την περιοχή με μονοπάτι μέχρι το ένα λατομείο. Επίσης φώτισε με μεγάλους προβολείς την ακρόπολη των Πετρωτών όπου βρίσκεται το Μητρώο της Μεγάλης Μητέρας Θεάς ή Κυβέλης, όπου εκεί γινόταν οι μυήσεις των αρχαίων Θρακών.

Μετά όμως από καιρό εγκαταλείφθηκε το μονοπάτι και γέμισε πουρνάρια και θάμνους καθώς επίσης και γνωστοί - άγνωστοι έκλεψαν τα χάλκινα καλώδια που διοχέτευαν το ηλεκτρικό ρεύμα στους προβολείς για το φωτισμό. Πάντως έστω και με την δύσκολη πρόσβαση στα σημεία αυτά όσοι από εμάς επισκεπτόμαστε τον χώρο αυτό γνωρίζοντας την πολύτιμη αρχαιολογική αξία του πάντα συναντούμε Βουλγάρους περιηγητές γνώστες των χώρων αυτών που μιλούν με σεβασμό για την περιοχή αυτή που αν την συγκρίνουμε με το Θρακικό Ιερό στο Περπερικό του Κάρτζαλι, το Περπερικό είναι έκτασης ενός στρέμματος που για να το επισκεφτείς πληρώνεις μέχρι και τον χώρο στάθμευσης ενώ το δικό μας απέραντο ιερό είναι 3.000 στρεμμάτων περίπου και αναξιοποίητο.

Έτσι λοιπόν πρέπει να γίνει πάλι από την αρχή μια μελέτη και λεπτομερή αρχαιοχαρτογράφηση του χώρου. Η μελέτη αυτή βέβαια θα πρέπει να γίνει από ανθρώπους υπεύθυνους και γνώστες του αντικειμένου όπως είναι η Αρχαιολογική Υπηρεσία του νομού μας σε συνεργασία με τον Δήμο Μαρώνειας - Σαπών καθώς επίσης και την Αντιπεριφέρεια Νομού Ροδόπης αφού είναι εύκολο να βρεθούν και τα κατάλληλα κονδύλια. Έτσι και μόνο έτσι θα σταματήσουν να ονειρεύονται την απείρου κάλλους άγνωστη σε πολλούς αυτή περιοχή ορισμένες εταιρείες χρυσού για να την μετατρέψουν σε κρανίου τόπο με τα κυάνια τους.

«Φύλακες» γρηγορείτε «ο εχθρός» είναι προ των πυλών δεν έχετε χρόνο πριν είναι πολύ αργά για την Ροδόπη την Θράκη και τους εγκαταλειμμένους πολίτες τους από την μητριά Ελλάδα.

Βιβλιογραφία

Λατομεία του Ελλαδικού χώρου από τους προϊστορικούς χρόνους έως τους μεσαιωνικούς χρόνους, Πανεπιστήμιο Αθηνών, Φιλοσοφική Σχολή, Τομέας Αρχαιολογίας και Ιστορίας της Τέχνης

Απόστολος Τσακρίδης (Ορφέας) Τα λατομεία Μυλόπετρας των Πετρωτών Ροδόπης